Tục kéo đàn chỉ cho chồng nghe của phụ nữ dân tộc Chứt
Với phụ nữ dân tộc Chứt ở Quảng Trị, đàn ống không chỉ là nhạc cụ giao duyên mà còn gắn với một luật tục độc đáo: Sau khi kết hôn, người vợ chỉ kéo đàn cho chồng nghe, gửi gắm tình yêu và lòng thủy chung.
Tiếng đàn truyền từ mẹ sang con gái
Dưới chân dãy Giăng Màn hùng vĩ, phụ nữ dân tộc Chứt ở bản Ka Tang, xã Tuyên Lâm (Quảng Trị) vẫn gìn giữ một nhạc cụ độc đáo mang tên đàn ống.
Trong chuyến thăm bản Ka Tang vào dịp diễn ra các hoạt động hướng tới Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc, chúng tôi bắt gặp hình ảnh những phụ nữ Chứt trong trang phục truyền thống say sưa kéo đàn trên sàn nhà. Tiếng đàn lúc trầm lắng, khi réo rắt, mang âm hưởng đặc trưng của núi rừng Trường Sơn.
Bà Phạm Thị Lưu, một người cao tuổi ở bản Ka Tang, kể rằng bà học cách làm và chơi đàn ống từ mẹ khi còn là thiếu nữ. Những ngón đàn được mẹ truyền dạy đã theo bà suốt cuộc đời, trở thành một phần ký ức gắn bó với buôn bản.
Ảnh: T. H
Theo bà Lưu, đàn ống là nhạc cụ truyền thống gần như chỉ dành riêng cho phụ nữ Chứt. Từ cách chế tác đến kỹ thuật chơi đàn đều được các bà mẹ truyền lại cho con gái qua nhiều thế hệ.
Để làm đàn, người phụ nữ phải vào rừng chọn những cây nứa già, có lóng dài khoảng 70cm, thân to, thành ống mỏng. Nứa được mang về, chọn phần đốt dưới cùng rồi treo trên gác bếp nhiều tháng cho khô.
Một đầu ống nứa để rỗng, đầu còn lại giữ nguyên mắt và đục một lỗ nhỏ để tạo âm thanh cộng hưởng. Phần đầu rỗng được chẻ thành nhiều phần bằng nhau rồi khéo léo uốn cong.
Trước đây, dây đàn được làm từ vỏ một loại dây leo mọc ven suối. Người dân tách vỏ thành những sợi nhỏ, bện xoắn rồi hơ qua lửa để tăng độ dẻo dai. Ngày nay, loại dây này dần được thay bằng dây cước.
Đàn có hai sợi dây căng dọc thân ống nứa, một sợi căng, một sợi chùng. Khi người chơi dùng thanh nứa nhỏ cọ xát vào dây, âm thanh phát ra lúc trầm đục, khi cao vút, ngân nga giữa núi rừng.
Tiếng đàn giao duyên và luật tục thủy chung
Trong đời sống tinh thần của đồng bào Chứt, đàn ống từng hiện diện trong nhiều dịp quan trọng như lễ cưới, đám tang, lễ cúng thần rừng hay Tết Nguyên đán.
Đặc biệt, tiếng đàn còn là phương tiện giao duyên, giúp trai gái bày tỏ tình cảm và tìm hiểu nhau trước khi nên duyên vợ chồng.
Theo những người cao tuổi trong bản, khi chàng trai ở bản bên cất lời hát dạm hỏi, cô gái sẽ dùng đàn ống vừa kéo vừa hát đáp lời. Qua tiếng đàn và câu hát mộc mạc, đôi bên gửi gắm tâm tư, tình cảm và tìm hiểu lòng nhau.
Bà Cao Thị Cường và bà Cao Thị Thiu ở bản Kè là những phụ nữ hiếm hoi còn giữ được ngón đàn thành thạo.
Theo hai bà, những câu hát giao duyên của người Chứt không cầu kỳ, hoa mỹ mà thường kể về hoàn cảnh gia đình, những khó khăn trong cuộc sống và ước mong có một mái ấm hạnh phúc.
Đáng chú ý, đàn ống còn gắn với một luật tục thể hiện quan niệm về tình yêu và lòng thủy chung của phụ nữ Chứt.
Theo tập quán truyền thống, khi chưa lập gia đình, người con gái có thể dùng tiếng đàn để giao duyên, bày tỏ tình cảm với chàng trai mình yêu mến. Nhưng khi đã nên vợ nên chồng, họ chỉ kéo đàn cho chồng nghe, không dùng tiếng đàn để giao duyên với người đàn ông khác.
Bởi vậy, với đồng bào Chứt, tiếng đàn ống không chỉ là âm thanh của một nhạc cụ dân gian mà còn được xem là biểu tượng của tình nghĩa vợ chồng, sự gắn bó và lòng thủy chung son sắt.
Tuy nhiên, cùng với những đổi thay của đời sống hiện đại, tiếng đàn ống đang đứng trước nguy cơ mai một.
Ngày càng ít người trẻ quan tâm, học cách chế tác và sử dụng nhạc cụ truyền thống này. Trong khi đó, những người còn nắm giữ kỹ thuật làm đàn, ngón đàn và các làn điệu giao duyên phần lớn đã cao tuổi.
Nếu không được truyền dạy cho thế hệ kế tiếp, không chỉ tiếng đàn mà cả những câu hát, phong tục giao duyên và quan niệm văn hóa gắn với nhạc cụ độc đáo này cũng có nguy cơ dần biến mất.
Với phụ nữ Chứt dưới chân dãy Giăng Màn, mỗi tiếng đàn ngân lên không chỉ gửi gắm tình cảm lứa đôi mà còn lưu giữ ký ức, phong tục và bản sắc của cộng đồng.
