Vở kịch xiếc 20 năm quay trở lại tạo kỷ lục sân khấu
Vở kịch xiếc “Sơn Thần Thủy Quái” đã tạo ra một hiện tượng hiếm có trong ngành Xiếc Việt Nam, khi hơn 1.200 chỗ ngồi của sân khấu Rạp Xiếc Trung ương liên tục kín chỗ.
“Sơn Thần Thủy Quái” không phải là câu chuyện hoàn toàn mới với Liên đoàn Xiếc Việt Nam. Cách đây 20 năm, Rạp Xiếc Trung ương đã từng dàn dựng “Sơn Tinh - Thủy Tinh”. Nghệ sĩ Nhân dân (NSND) Tống Toàn Thắng đóng vai Sơn Tinh trong phiên bản năm 2006.
Ngày 25/9/2026, tại Rạp Xiếc Trung ương, 2 thập niên sau, vở kịch xiếc chính thức được công diễn, trở lại sân khấu với một diện mạo khác. Đằng sau hiện tượng này, là cả một câu chuyện dài về sự gặp gỡ giữa công nghệ và nghệ thuật truyền thống.
Công nghệ mở ra những khả năng mới cho nghệ thuật
Vở kịch xiếc “Sơn Thần Thủy Quái” do NSND Tống Toàn Thắng dàn dựng, có khoảng 40 nghệ sĩ trực tiếp tham gia trên sân khấu, cùng đội ngũ kỹ thuật và hậu cần, tổng cộng hơn 60 người.
Liên đoàn Xiếc Việt Nam đã cải tạo sân khấu tròn của Rạp Xiếc Trung ương thành sân khấu nước, có hệ thống phun với gần 300 ống nước và thoát nước. LumiShow, VietArt là doanh nghiệp công nghệ số sản xuất Visual đồ họa và thực thi không gian nghệ thuật số, xây dựng hệ thống hình ảnh xuyên suốt chương trình.
Với “Sơn Thần Thủy Quái”, cách tiếp cận ấy được thể hiện khá rõ. Không chỉ dùng công nghệ để dựng một phông nền núi non, biển cả, công nghệ mới dừng lại ở phần trang trí.
Điều đáng nói hơn cả, là khi hình ảnh, ánh sáng, nước, âm nhạc và chuyển động của nghệ sĩ cùng tham gia kể chuyện.
Nghệ sĩ không còn đơn thuần biểu diễn trước một màn hình. Họ tương tác với không gian sân khấu được mở rộng bởi công nghệ, để cùng tạo nên một chỉnh thể biểu đạt mới.
Trong quá trình đó, các công cụ AI đồ họa được sử dụng để hỗ trợ ê-kíp phát triển ý tưởng và thử nghiệm các phương án tạo hình.
Từ những hình dung ban đầu về núi rừng, biển cả, thế giới thần thoại đến các lớp hình ảnh chuyển động trên sân khấu, công nghệ giúp quá trình thử nghiệm trở nên nhanh và trực quan hơn.
Những phương án phù hợp sau đó tiếp tục được chọn lọc, xử lý và kết hợp với hệ thống 3D Mapping để đáp ứng yêu cầu của kịch bản, không gian sân khấu và chuyển động của nghệ sĩ.
AI vì thế không phải một “món trang trí” được đưa vào sau cùng. AI tham gia từ quá trình hình dung thế giới sân khấu, cùng với các công cụ công nghệ số khác mở rộng khả năng thử nghiệm của ê-kíp. Nhưng quyết định cuối cùng về hình ảnh, nhịp điệu và cách kể chuyện vẫn thuộc về những người làm nghệ thuật.
“Điều quan trọng là những chất liệu ấy phải phục vụ cho câu chuyện, chứ không biến xiếc thành một cuộc trình diễn công nghệ. Bởi vậy, những câu chuyện truyền thuyết, dân gian Việt Nam trở thành nguồn chất liệu quan trọng. Thạch Sanh, Sơn Tinh - Thủy Tinh, Tấm Cám, hình tượng người lính hay con người vùng biên giới… đều có thể được kể bằng ngôn ngữ của xiếc”, NSND Tống Toàn Thắng chia sẻ.
Đáng chú ý, âm nhạc cũng góp phần đáng kể kết nối các lớp diễn. Những chất liệu hiện đại như Symphonic Pop, World Music, EDM Cinematic được kết hợp với âm hưởng nhạc cụ dân tộc, tạo màu sắc riêng cho từng không gian và nhân vật.
Khi câu chuyện bước vào cuộc đối đầu giữa đất và nước, âm nhạc, tiếng sấm, mưa bão, gió, nước và ánh sáng cùng được đẩy lên, tạo thành cao trào.
Làm sao để có thêm những sản phẩm “Sơn Thần Thủy Quái”?
Từ thành công của một chương trình cụ thể, mô hình này đang đặt ra câu hỏi mang tính chiến lược: Làm thế nào để công nghệ tiếp tục trở thành động lực tái sinh nghệ thuật truyền thống?
Và làm sao để những điểm sáng như Sơn Thần Thủy Quái không dừng lại ở các hiện tượng riêng lẻ, mà trở thành tiền đề cho một xu hướng phát triển bền vững trong bối cảnh thị hiếu công chúng thay đổi nhanh chóng, đặc biệt khi khán giả trẻ ngày càng quen thuộc với trải nghiệm số?
Một trong những giá trị đáng chú ý của Sơn Thần Thủy Quái nằm ở chính phương thức hình thành tác phẩm: Liên đoàn Xiếc Việt Nam - một đơn vị sự nghiệp công lập - phối hợp với doanh nghiệp công nghệ số, dưới sự định hướng của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch trong tổng thể phát triển sản phẩm công nghệ chiến lược quốc gia phục vụ nghệ thuật biểu diễn.
Đơn vị nghệ thuật có đội ngũ nghệ sĩ, chuyên môn nghề nghiệp, kinh nghiệm dàn dựng và khả năng khai thác những chất liệu văn hóa.
Doanh nghiệp công nghệ mang đến nền tảng, nhân lực kỹ thuật, năng lực nghiên cứu - phát triển, khả năng thử nghiệm và tư duy sáng tạo theo hướng mới.
Lộ trình này có thể bắt đầu từ 3 bước: Thử nghiệm - hoàn thiện - nhân rộng. Nhà nước tạo cơ chế và nguồn lực để thử nghiệm; đơn vị nghệ thuật và doanh nghiệp cùng hoàn thiện sản phẩm trên thực tế; những mô hình chứng minh được hiệu quả sẽ tiếp tục được đầu tư, lưu diễn, chuyển giao và mở rộng sang các loại hình nghệ thuật khác.
Cùng với đó là vấn đề quyền sở hữu trí tuệ, quyền khai thác tác phẩm, dữ liệu, công nghệ và phân chia doanh thu. Đây là những nội dung cần được xác định ngay từ đầu trong các dự án hợp tác, bởi khi công nghệ tham gia ngày càng sâu vào sáng tạo, ranh giới giữa tác phẩm nghệ thuật và giải pháp công nghệ ngày càng trở nên phức tạp.
Nếu từ mô hình hiệu quả này hình thành được những quan hệ hợp tác mới, những công nghệ mới, những sản phẩm mới và những cách tiếp cận mới với nghệ thuật truyền thống, thì Sơn Thần Thủy Quái có thể được nhìn nhận như một điểm khởi đầu cho một hành trình rộng hơn: Từ bảo tồn sang phát triển, từ công nghệ đơn lẻ sang xây dựng hệ sinh thái, để các giá trị văn hóa Việt Nam tiếp tục được sáng tạo, lan tỏa và được nhân dân hưởng thụ bằng ngôn ngữ của thời đại.
