Bảng tạm, nhà sàn... và câu chuyện về người cựu binh giữ chữ tổ tiên
Rời chiến trường Vị Xuyên trở về quê hương Mường Lò, tỉnh Yên Bái cũ, nay là tỉnh Lào Cai, ông Lò Tuyên Dung không chỉ là một cựu binh mẫu mực mà còn là người nhiều năm âm thầm truyền dạy chữ Thái cổ.
Dạy chữ Thái cổ miễn phí
Buổi chiều ở bản Chao Hạ xuống rất chậm. Sau cơn mưa đầu Hạ, con đường trước nhà ông Lò Tuyên Dung vẫn còn sẫm màu nước. Ông Dung ngồi trước hiên nhà, lưng hơi còng, mái tóc đã bạc quá nửa. Trong căn nhà sàn mộc mạc chỉ có vài tấm Bằng khen đã ngả màu theo năm tháng, một tủ sách chữ Thái và chiếc mũ cối bạc màu treo trên vách gỗ.
Ít ai nghĩ người nông dân giản dị ấy từng đi qua những ngày tháng khốc liệt nhất tại mặt trận Vị Xuyên năm 1984, để rồi sau chiến tranh ông trở thành người thầy cần mẫn dạy chữ Thái cổ cho lớp trẻ ở quê nhà.
Ông Dung học chữ Thái từ cha mình và những nghệ nhân cao tuổi trong vùng. Ðó là những nghệ nhân không chỉ biết chữ cổ mà còn thuộc truyện cổ, dân ca, thơ ca và những phong tục lâu đời của người Thái. Ông kể, học chữ Thái cổ không quá khó với người biết nói tiếng Thái, nhưng để đọc thông, hiểu sâu thì cần rất nhiều sự kiên trì.
“Có những ký tự chỉ khác nhau một nét rất nhỏ. Nhiều câu phải đọc đi đọc lại nhiều lần mới hiểu hết ý nghĩa”, ông nói.
Những năm tháng ấy, ban ngày ông đi làm thuê, tối đến lại ngồi bên ngọn đèn dầu học chữ. Có hôm nghe tiếng gà gáy sáng mới chợp mắt được một lúc. “Mình mà không học thì mai này lớp trẻ còn ai biết nữa”, ông bộc bạch.
Nỗi trăn trở ấy càng lớn khi ông thấy ngày càng nhiều người trẻ không biết chữ dân tộc mình. Những cuốn sách viết tay, gia phả, truyện cổ hay sách cúng trong các gia đình ít người biết đọc. Với ông Dung, chữ Thái không đơn thuần là chữ viết mà còn là ký ức của tổ tiên, là nơi lưu giữ lịch sử và đời sống tinh thần của cả cộng đồng người Thái ở Mường Lò.
Khi đã đọc thông, viết thạo, ông bắt đầu truyền dạy lại cho mọi người. Ban đầu chỉ là vài đứa trẻ trong bản đến học vào dịp Hè. Lớp học không có phòng riêng, chỉ là căn nhà sàn nhỏ với chiếc bảng dựng tạm và vài quyển vở học sinh.
Có những tối mất điện, cả lớp học dưới ánh đèn dầu leo lét. Lũ trẻ ngồi chen nhau trên sàn gỗ, tập viết từng nét chữ mềm mại. Ông dạy rất chậm, sai đâu sửa đó. Có em viết mãi chưa đúng, ông vẫn kiên nhẫn cầm tay nắn từng nét chữ.
Từ vài học trò ban đầu, lớp học ngày một đông hơn. Không chỉ trẻ em mà cả người lớn cũng tìm đến. Người muốn đọc gia phả của dòng họ, người muốn hiểu sách cổ của cha ông, có cán bộ địa phương học để đọc tài liệu cũ. Nhiều người học xong rồi quên mặt chữ, lại quay về xin học từ đầu. Ông vẫn vui vẻ dạy lại, chưa từng nhận học phí. Ông nói: “Biết được chữ của dân tộc mình là quý rồi!”
Nhiều năm qua, ông Lò Tuyên Dung tham gia giảng dạy các lớp chữ Thái do địa phương tổ chức. Hàng trăm học viên đã học chữ qua ông, trong đó có những người sau này tiếp tục đứng lớp truyền dạy cho thế hệ kế tiếp.
Năm 2024, ông được Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Dân gian. Ngày nhận danh hiệu, ông vẫn mặc bộ quần áo giản dị thường ngày. Người đến chúc mừng đông kín sân nhà…
Người có uy tín của bản
Không chỉ dạy chữ Thái, nhiều năm qua, ông Lò Tuyên Dung còn tham gia công tác xã hội ở địa phương. Khi làm Trưởng thôn, lúc làm Công an viên, việc gì dân bản cần ông đều sẵn sàng góp sức.
Có hôm đang ăn cơm tối, ông lại được người dân trong bản đến nhờ hòa giải chuyện tranh chấp đất đai hay mâu thuẫn gia đình. Mỗi lần như vậy, ông thường ngồi lắng nghe các bên trình bày đầu đuôi sự việc rồi chậm rãi phân tích đúng sai...
Nhắc về uy tín của ông Dung, ông Lò Văn Chắp, Bí thư Chi bộ bản Chao Hạ nhớ lại một vụ việc xảy ra chưa lâu trong bản. Khi ấy, hai anh em ruột tranh chấp đất đai, cãi vã gay gắt đến mức suýt xảy ra xô xát. Người thân có mặt rất đông nhưng không ai can ngăn được. Ông Dung đến nơi, đứng lặng một lúc rồi cất tiếng: “Ðất còn đó, anh em mất nhau rồi khó tìm lại lắm”. Chỉ một câu nói ngắn gọn nhưng đủ để mọi người bình tâm. Vụ việc sau đó được giải quyết ổn thỏa tại bản.
Ở bản Chao Hạ, người dân quý ông Dung không chỉ bởi lời nói có tình, có lý mà còn bởi lối sống chân thành, trách nhiệm và luôn nghĩ cho cộng đồng. Phẩm chất của người lính năm nào dường như vẫn còn nguyên trong ông: sống gương mẫu, tận tụy và tâm huyết giữ gìn chữ viết, văn hóa của dân tộc mình. Trong căn nhà sàn nhỏ ở bản Chao Hạ, người cựu binh vẫn ngày ngày âm thầm truyền lại những con chữ của cha ông cho thế hệ mai sau.
