Bí ẩn phía sau nghi lễ liếm lưỡi cày đỏ rực của người Cơ Lao
Giữa núi rừng Tây Côn Lĩnh, nghệ nhân Min Phà Xoàn khiến người xem kinh ngạc khi dùng lưỡi chạm vào chiếc lưỡi cày nung đỏ. Phía sau nghi thức đặc biệt này là tín ngưỡng cầu mùa và những giá trị văn hóa lâu đời của người Cơ Lao.
.jpg)
Người giữ nghi lễ kỳ bí dưới chân Tây Côn Lĩnh
Giữa lưng chừng núi Tây Côn Lĩnh quanh năm mây phủ, thôn Tà Chải, xã Tân Tiến, tỉnh Tuyên Quang là nơi đồng bào Cơ Lao còn lưu giữ nhiều phong tục, tín ngưỡng truyền thống. Trong đó, nghi lễ liếm lưỡi cày nung đỏ được xem là một tập tục đặc biệt, gắn với đời sống tâm linh của cộng đồng.
Nhắc đến nghi lễ này, người dân địa phương thường kể về ông Min Phà Xoàn, một nghệ nhân, người có uy tín được ví như “kho tàng sống” về văn hóa dân tộc Cơ Lao.
Không chỉ tích cực tham gia các phong trào của thôn, ông Xoàn còn am hiểu nhiều phong tục, nghi lễ, làn điệu dân gian được cha ông truyền lại. Đặc biệt, ông là một trong số ít người còn thực hành nghi thức liếm lưỡi cày nung đỏ.
Theo ông Xoàn, người Cơ Lao quan niệm khả năng thực hiện nghi lễ không phải điều có thể học hay luyện tập theo cách thông thường, mà là sự “trao quyền” thiêng liêng từ thần linh, tổ tiên cho người được lựa chọn.
Bởi vậy, nghi thức không đơn thuần là màn biểu diễn gây tò mò mà gắn với niềm tin tín ngưỡng được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Khoảnh khắc chạm lưỡi vào chiếc cày nung đỏ
Trong đời sống người Cơ Lao, chiếc lưỡi cày không chỉ là công cụ sản xuất mà còn mang ý nghĩa biểu tượng, gắn với quá trình khai phá đất đai, canh tác nương rẫy và ước vọng mùa màng bội thu.
Theo quan niệm truyền thống, nghi lễ liếm lưỡi cày nung đỏ được thực hiện nhằm xua đuổi điều không may, bệnh tật, cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, cuộc sống bình an.
Ngọn lửa được xem là biểu tượng của sự thanh tẩy, chuyển hóa những điều không tốt lành và kết nối con người với thế giới thần linh.
Nghi lễ thường gồm hai phần nối tiếp là cúng sống và cúng chín. Bàn lễ được chuẩn bị với những sản vật quen thuộc như gà trống, xôi, thịt lợn, cơm, giấy bản và hương.
Mỗi lễ vật thể hiện lòng thành kính đối với tổ tiên, thần linh, đồng thời gửi gắm ước nguyện về sức khỏe, sự bình yên và mùa màng no đủ.
Điểm đặc biệt nhất của nghi lễ là khoảnh khắc nghệ nhân chạm lưỡi vào chiếc lưỡi cày nung đỏ.
Giữa tiếng than củi nổ lách tách, chiếc lưỡi cày bằng sắt được đặt trong chậu than hồng. Hơi nóng tỏa ra khi phần kim loại chuyển sang màu đỏ rực.
Trước khi thực hiện nghi thức, thầy cúng đọc lời khấn bằng tiếng Cơ Lao, xin phép thần linh và tổ tiên.
Sau lời khấn, nghệ nhân Min Phà Xoàn tiến đến bên chậu than. Chiếc lưỡi cày đỏ rực được gắp ra. Ông hô lớn rồi dùng lưỡi chạm vào phần kim loại nóng, khiến những người chứng kiến không khỏi kinh ngạc.
Theo quan niệm của người Cơ Lao, đây là khoảnh khắc người thực hiện nghi lễ được thần linh tiếp thêm sức mạnh để vượt qua thử thách.
Ông Xoàn nhấn mạnh, nghi thức này gắn với tín ngưỡng truyền thống, không phải hành động để mọi người tùy tiện làm theo. Việc tiếp xúc trực tiếp với kim loại nung nóng tiềm ẩn nguy cơ bỏng nghiêm trọng, tuyệt đối không được bắt chước.
Gìn giữ di sản văn hóa của người Cơ Lao
Trải qua nhiều thế hệ, nghi lễ liếm lưỡi cày nung đỏ vẫn được người Cơ Lao ở Tà Chải gìn giữ như một phần đời sống văn hóa, tín ngưỡng.
Không chỉ thể hiện ước vọng mùa màng bội thu, cuộc sống bình an, nghi lễ còn phản ánh những tri thức dân gian, quan niệm về mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên và thế giới tâm linh.
Trong bối cảnh đời sống hiện đại có nhiều thay đổi, việc bảo tồn những nghi lễ đặc sắc này càng có ý nghĩa đối với cộng đồng dân tộc Cơ Lao.
Trao đổi với phóng viên, ông Bùi Thanh Hưởng, Phó Chủ tịch UBND xã Tân Tiến, cho biết địa phương xác định bảo tồn bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số, trong đó có dân tộc Cơ Lao, là nhiệm vụ quan trọng gắn với phát triển kinh tế - xã hội.
Theo ông Hưởng, thời gian tới, địa phương sẽ đẩy mạnh kiểm kê, tư liệu hóa các di sản văn hóa phi vật thể của người Cơ Lao, đồng thời tạo điều kiện để những nghệ nhân, người có uy tín như ông Min Phà Xoàn có không gian thực hành, truyền dạy tri thức dân gian cho thế hệ trẻ.
Bên cạnh đó, địa phương định hướng gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch cộng đồng, du lịch trải nghiệm sinh thái dưới chân Tây Côn Lĩnh.
Đây được xem là hướng đi nhằm gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời tạo thêm sinh kế, nâng cao thu nhập cho người dân.
