Từ lá rừng tạo nên vị rượu riêng

Ở buôn Ja, xã Liên Sơn Lắk (Đắk Lắk), nghệ nhân Y Bắp Nhơm vẫn nhớ từng công đoạn làm men rượu cần truyền thống của người Mnông bên hồ Lắk.

Theo ông, nguyên liệu làm rượu khá quen thuộc như gạo nếp, gạo tẻ hoặc các loại ngũ cốc. Tuy nhiên, để tạo nên hương vị đặc trưng, quan trọng nhất vẫn là khâu làm men.

Người Mnông phải vào rừng tìm các loại lá, rễ cây theo kinh nghiệm được truyền lại. Những nguyên liệu này được kết hợp với riềng khô, giã nhỏ rồi trộn cùng bột gạo và vỏ trấu. Hỗn hợp sau đó được nhào thành từng bánh men, đem gác trên bếp lửa để hong khô.

“Bánh men đạt yêu cầu phải nhẹ, xốp. Chỉ cần một khâu làm men không đúng, chất lượng chóe rượu cũng thay đổi”, nghệ nhân Y Bắp Nhơm chia sẻ.

Khi men hoàn thành, người làm rượu rang lúa, giã gạo, nấu chín rồi để nguội. Men được giã nhỏ, trộn đều với cơm trước khi cho vào chóe và bịt kín miệng để quá trình lên men diễn ra tự nhiên.

Sau hơn một tháng, cơm rượu bắt đầu chín và có thể thưởng thức. Tuy nhiên, theo kinh nghiệm của người Mnông, rượu càng để lâu càng thơm, vị ngọt và độ nồng càng đậm đà.

Toàn bộ quá trình làm rượu chủ yếu dựa vào kinh nghiệm. Từ cách chọn lá rừng, phối trộn nguyên liệu đến thời gian ủ, mỗi gia đình đều có những bí quyết riêng được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Vì vậy, một chóe rượu cần không chỉ có gạo và men, mà còn chứa đựng sự am hiểu về thiên nhiên, khả năng cảm nhận nguyên liệu và tri thức văn hóa của cộng đồng.

Khi thưởng thức, nước suối hoặc nước đun sôi để nguội được chêm vào chóe. Những chiếc cần bằng trúc được cắm xuống, mọi người lần lượt hút rượu. Vị rượu ban đầu nhẹ, ngọt dịu nhưng càng uống càng cảm nhận rõ hương men núi rừng.

Chóe rượu kết nối cộng đồng

Với người Mnông, rượu cần không chỉ là đồ uống mà còn là biểu tượng của sự hiếu khách, tình đoàn kết và nếp sống cộng đồng.

Nghệ nhân H Ler H’mok ở buôn Jun, xã Liên Sơn Lắk cho biết, rượu cần là thứ quý, thể hiện sự chu đáo và danh dự của gia chủ. Vì thế, việc uống rượu cần cũng có những quy tắc riêng.

Thông thường, già làng hoặc khách quý sẽ uống trước, sau đó đến thứ tự lớn tuổi, nam nữ. Mọi người cùng uống chung một chóe, cùng trò chuyện, chia sẻ niềm vui và gắn kết với nhau hơn.

Trong các dịp cưới hỏi, lễ hội hay gia đình có việc quan trọng, rượu cần luôn được chuẩn bị cẩn thận để tiếp khách, dân làng cùng chung vui. Với nhiều gia đình, những chóe rượu ngon còn là lễ vật thể hiện sự trân trọng.

Từ xa xưa, người Mnông đã tận dụng những gì núi rừng ban tặng để tạo nên thức uống riêng của cộng đồng: ngũ cốc làm nguyên liệu, cây rừng làm men, chóe làm nơi ủ rượu. Qua thời gian, cách làm ấy trở thành một phần của tri thức bản địa.

Rượu cần cũng giữ vai trò quan trọng trong đời sống tâm linh. Trong nhiều nghi lễ truyền thống, rượu cần được dùng làm lễ vật dâng lên Yàng, thể hiện sự gắn bó giữa con người với thế giới tự nhiên và niềm tin của cộng đồng.

Những giá trị ấy đang được các nghệ nhân và người dân địa phương tiếp tục gìn giữ, giới thiệu thông qua các hoạt động văn hóa, lễ hội rượu cần của người Mnông bên hồ Lắk.

Du khách không chỉ được thưởng thức hương vị rượu cần mà còn có cơ hội tìm hiểu cách làm men, nhận biết nguyên liệu, lắng nghe câu chuyện của nghệ nhân và trải nghiệm đời sống văn hóa bản địa.

Theo ông Nguyễn Anh Tú, Chủ tịch UBND xã Liên Sơn Lắk, những chóe rượu cần người dân mang đến lễ hội không đơn thuần là sản phẩm giới thiệu, mà là kết tinh của kinh nghiệm, sự khéo léo và bí quyết được trao truyền qua nhiều thế hệ.

“Đó là cách đưa văn hóa truyền thống đến gần hơn với du khách, chuyển từ việc xem văn hóa sang trải nghiệm văn hóa”, ông Tú chia sẻ.

Từ những giá trị ấy, rượu cần có thể trở thành một phần trong chuỗi sản phẩm du lịch cộng đồng. Du khách không chỉ mang về một sản phẩm, mà còn mang theo câu chuyện về một nền văn hóa gắn bó với núi rừng.

Bởi mỗi chóe rượu cần của người Mnông không chỉ giữ vị men của đại ngàn, mà còn lưu giữ ký ức và bản sắc của một cộng đồng bên hồ Lắk.

Người đưa văn hóa Tây Nguyên vào rượu cần

Nghệ nhân tranh tài “Vua rượu cần”

[Short video] Nghệ thuật ủ rượu cần bằng men lá của người Mnông