“Cởi trói" thể chế trong thực hiện chính sách dân tộc:Dòng tiền nghìn tỷ và “chiếc áo chật” đầu tư công (Bài 1)
Kết quả giải ngân của không ít chính sách gặp khó chỉ vì những gói hỗ trợ an sinh nhỏ lẻ lại bị bó cứng trong “chiếc áo” thủ tục đầu tư công quá chật.
LỜI TÒA SOẠN:
Sau hơn 15 năm (2011 - 2026) thực thi Nghị định số 05/2011/NĐ-CP về công tác dân tộc, diện mạo vùng đồng bào DTTS và miền núi đã có bước chuyển mình mạnh mẽ. Nhưng sự phân tán nguồn lực, “bẫy thủ tục’ đầu tư công, xung đột quy hoạch đất đai và những điểm nghẽn thể chế đang kìm hãm đà bứt phá, khiến khu vực này hiện vẫn là “lõi nghèo” của cả nước.
Gắn với mục tiêu của Chiến lược công tác dân tộc giai đoạn 2021 - 2030, tầm nhìn 2045, tuyến bài “Cởi trói" thể chế trong thực hiện chính sách dân tộc” của Báo VietNamNet mổ xẻ những nghịch lý cốt lõi, qua đó đề xuất giải pháp kiến tạo thể chế để vùng đồng bào DTTS và miền núi có lực và đủ lực vươn mình trong kỷ nguyên mới.
Dưới định hướng tại Nghị định số 05/2011/NĐ-CP (NĐ 05), dòng vốn đầu tư công đã được dồn về vùng đồng bào DTTS và miền núi một cách bài bản chưa từng có.
Hàng vạn cây số đường giao thông vươn tới bản xa, những mái trường, trạm xá khang trang mọc lên giữa đại ngàn minh chứng sống động cho sự quan tâm sâu sắc của Đảng và Nhà nước.
Nhưng khi soi chiếu vào mục tiêu phát triển bền vững đến năm 2030, tầm nhìn 2045, thực tế vùng đồng bào DTTS và miền núi vẫn là “lõi nghèo” của cả nước. Hàng loạt dòng tiền chính sách bị ngưng trệ, không thể đến được với người dân nghèo đúng lúc chỉ vì những rào cản hành chính.
Dòng vốn chuyển mình và những con số “biết nói”
NĐ 05 được ban hành là cột mốc đánh dấu bước ngoặt thể chế về công tác dân tộc. Nghị định đã chuyển hóa các quan điểm của Nghị quyết 24-NQ/TW ngày 12/3/2003 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa IX) thành hệ thống quy phạm pháp luật cụ thể.
Với 11 nhóm chính sách đầu tư, hỗ trợ, NĐ 05 đã mở đường cho dòng vốn đầu tư, hỗ trợ lớn đổ về địa bàn “lõi nghèo”. Giai đoạn 2021-2025, theo Báo cáo số 901/BC-CP ngày 10/10/2025 của Chính phủ, tổng nguồn ngân sách nhà nước bố trí thực hiện Chương trình MTQG 1719 là 104.325 tỷ đồng, dự toán đã giao 89.731,4 tỷ đồng.
Cùng với dòng vốn đầu tư phát triển, tín dụng chính sách tiếp tục là “điểm tựa” cho hộ nghèo, hộ cận nghèo vươn lên phát triển kinh tế. Tính đến 31/12/2025, toàn vùng có khoảng 1,5 triệu hộ DTTS vay vốn, với tổng dư nợ hơn 102.500 tỷ đồng.
(Báo cáo số 3215/BC-BDTTG ngày 9/10/2026 của Bộ Dân tộc và Tôn giáo)
Trước đó, trong 5 năm đầu thực hiện NĐ 05 (2011-2015), theo Báo cáo 35/BC-UBDT ngày 11/3/2016 của Ủy ban Dân tộc (nay là Bộ Dân tộc và Tôn giáo), tổng nhu cầu vốn để thực hiện các chính sách ở vùng đồng bào DTTS và miền núi hơn 27.456 tỷ đồng.
Dòng vốn ấy đã chuyển hóa thành những con số “biết nói” trên thực địa. Chỉ riêng giai đoạn 2021 - 2025 có 6.018 công trình giao thông được đầu tư mới, cứng hóa hơn 8.670 km đường giao thông, 442 công trình điện, gần 1.800 nhà sinh hoạt cộng đồng khang trang và gần 1.000 công trình thủy lợi nhỏ phục vụ tưới tiêu.
Ở nhiều địa phương, sự chủ động vào cuộc quyết liệt đã tạo nên những con số ấn tượng về huy động vốn. Đơn cử tại Thanh Hóa trong 9 năm (2016 - 2025) đã huy động hơn 60.700 tỷ đồng; Quảng Ninh trong 5 năm (2021 - 2025) huy động hơn 120.200 tỷ đồng, trong đó xã hội hóa và tín dụng chiếm hơn 82%...
Hạ tầng thiết yếu đi trước một bước đã kéo theo sự chuyển động tích cực về đời sống của đồng bào các dân tộc. Tỷ lệ hộ nghèo DTTS bình quân cả nước giảm 4,45%/năm, hoàn thành vượt mức chỉ tiêu Quốc hội và Chính phủ giao.
Nhiều tỉnh miền núi phía Bắc, Tây Nguyên ghi nhận tỷ lệ hộ nghèo giảm từ 3% đến trên 5% mỗi năm. Quảng Ninh không còn hộ nghèo, hộ cận nghèo người DTTS; Hà Nội chỉ còn 63/12.918 hộ DTTS thuộc diện cận nghèo.
“Lõi nghèo” và bài toán phát triển bền vững
Thành tựu là to lớn, không thể phủ nhận. Nhưng với tinh thần nhìn thẳng vào sự thật, Báo cáo tổng kết thi hành NĐ 05 của Bộ Dân tộc và Tôn giáo đã chỉ ra những “vùng xám” trong bức tranh kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi.
Nổi lên rõ nhất là tình trạng nghèo đa chiều đang “co lại” trong đồng bào DTTS. Kết quả rà soát hộ nghèo năm 2025 tại Quyết định số 806/QĐ-BNNMT ngày 11/3/2026 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho thấy, tỷ lệ hộ nghèo người DTTS hiện chiếm hơn 69,9% tổng số hộ nghèo toàn quốc.
Ngoài ra, số hộ cận nghèo người DTTS cũng chiếm hơn 49,4% tổng số hộ cận nghèo cả nước. Nguy cơ tái nghèo ở vùng đồng bào DTTS và miền núi luôn chực chờ sau mỗi biến cố trong đời sống, có thể do thiên tai hoặc dịch bệnh.
Vùng đồng bào DTTS và miền núi là địa bàn được xác định ưu tiên giảm nghèo nhanh, bền vững, nhưng nghịch lý hiện đây vẫn là “lõi nghèo” dai dẳng.
Vì sao hàng trăm nghìn tỷ đồng đã được bố trí để triển khai các chương trình, dự án, nhưng sự đổi thay tại nhiều địa bàn vẫn chưa thực sự bứt phá và thiếu tính bền vững là phương trình cần được giải.
Nghịch lý “chiếc téc nước” và vòng xoáy thủ tục
Trong rất nhiều các đáp số, nghịch lý giữa quy định đầu tư công với thực tiễn an sinh trong thực hiện chính sách dân tộc tại cơ sở trước đây đã được đánh giá, nhưng chưa cụ thể.
Báo cáo số 3215/BC-BDTTG ngày 9/10/2026 của Bộ Dân tộc và Tôn giáo về tổng kết việc thi hành Nghị định số 05/2011/NĐ-CP ngày 14/01/2011 của Chính phủ về công tác dân tộc được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 127/2024/NĐ-CP ngày 10/10/2024 của Chính phủ (Báo cáo 3215) đã đưa ra cách tiếp cận khách quan, chi tiết hơn về vấn đề này.
Lấy dẫn chứng về chính sách hỗ trợ đất ở, nhà ở, nước sinh hoạt, theo Bộ Dân tộc và Tôn giáo, một téc chứa nước có giá khoảng 1,3 triệu đồng, san gạt tạo nền nhà chỉ vài chục triệu đồng…
Nhưng khi soi chiếu Luật Đầu tư công, bất kỳ khoản chi nào sử dụng vốn đầu tư phát triển từ ngân sách đều bị quy về một “dự án”, bởi luật hiện hành chưa có cơ chế phân loại riêng cho các khoản hỗ trợ an sinh trực tiếp có quy mô siêu nhỏ.
Dù được xác định là nhu cầu cấp bách nhưng để cấp một téc nước cũng phải tuân thủ quy trình hành chính ngặt nghèo, từ lập báo cáo đề xuất chủ trương đầu tư, thẩm định, phê duyệt chủ trương đến lập dự án chi tiết, phê duyệt dự án...
Đó là chưa kể, chi phí thuê đơn vị tư vấn lập hồ sơ, thẩm định cho một dự án cấp nước phân tán có khi ngang bằng, thậm chí cao hơn số tiền thực tế bỏ ra mua téc nước.
Vì nghịch lý này, kết quả giải ngân vốn các chương trình, dự án đầu tư, hỗ trợ phát triển kinh tế-xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi thường rất chậm. Ngay ở 03 Chương trình MTQG giai đoạn 2021-2025 được phép chuyển nguồn thực hiện năm 2026 đến thời điểm nay kết quả giải ngân vẫn không mấy khả quan.
Vốn chuyển nguồn sang thực hiện năm 2026 của 3 Chương trình MTQG là hơn 19.491 tỷ đồng, trong đó gần 7.365 tỷ đồng vốn đầu tư công và hơn 12.126 tỷ đồng kinh phí thường xuyên.
Đến 30/9/2026 đã giải ngân được 49,1% vốn đầu tư công và 31,6% kinh phí thường xuyên. Trong khi đó, theo Nghị quyết số 265/2025/QH15 ngày 11/12/2025 của Quốc hội, vốn kéo dài 3 Chương trình MTQG phải giải ngân xong trước 31/12/2026.
Theo đánh giá của Bộ Tài chính, nguyên nhân giải ngân chậm là do một phần dự toán gắn với những nhiệm vụ đã hết hoặc cần điều chỉnh nhưng một số địa phương chưa kịp rà soát, điều chỉnh. Ngoài ra, nhiều vướng mắc đã được nhận diện nhưng chưa được xử lý dứt điểm.
(Nguồn: Báo cáo số 817/BC-BTC ngày 2/10/2026 của Bộ Tài chính)
Từ những “đường ray” riêng đến một khung quản trị thống nhất
Sự mâu thuẫn giữa pháp luật đầu tư công và một số chính sách an sinh cấp bách xuất phát từ việc NĐ 05 thiếu cơ chế tài chính độc lập. NĐ 05 đưa ra khung chính sách, nhưng không thiết kế được dòng ngân sách riêng biệt cho công tác dân tộc.
Vì vậy, các chính sách trong khuôn khổ NĐ 05 được thực thi chủ yếu dựa vào việc lồng ghép vốn từ các chương trình, dự án từ ngân sách, nhất là từ các Chương trình MTQG. Nhưng mỗi nguồn vốn lại có quy chế quản lý, định mức kỹ thuật và chủ thể điều hành khác nhau nên việc lồng ghép trên thực tế rất khó khăn.
Báo cáo 3215 đã thẳng thắn cho rằng, NĐ 05 mới dừng ở khung pháp lý và định hướng mang tính tổng quát, chưa xây dựng thành khung quản trị tổng thể.
Đặc biệt là trách nhiệm giữa cơ quan chủ trì và cơ quan phối hợp chưa được phân định đủ rõ và chưa gắn chặt với kết quả thực thi; cơ chế phối hợp, chia sẻ thông tin, dữ liệu và điều phối liên ngành bắt buộc còn thiếu; chưa có cơ chế xử lý rõ khi xảy ra chồng chéo hoặc không thực hiện đầy đủ trách nhiệm.
Đây là những nghịch lý nhìn nhận thẳng. Chính sách có thể không thiếu, nhưng nếu mỗi chính sách vận hành theo một “đường ray” riêng, rất khó tạo thành một lực kéo thống nhất cho phát triển.
Sau 15 năm, NĐ 05 đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử. Bối cảnh phát triển mới đòi hỏi công tác dân tộc không thể tiếp tục được tổ chức chủ yếu theo cách mỗi chính sách một cơ chế, mỗi lĩnh vực một đầu mối, mỗi chương trình một hệ thống theo dõi.
Yêu cầu đặt ra không chỉ là hoàn thiện thêm một số quy định của NĐ 05 mà là chuyển từ quản lý từng chính sách sang quản trị thống nhất công tác dân tộc. Đây sẽ là nền tảng để dòng vốn chính sách thành sinh kế bền vững cho đồng bào DTTS.
