Cồng chiêng phải giữ nguyên bản sắc, không “sân khấu hóa”
Đó là khẳng định của bà Nguyễn Thị Thanh Lịch - Phó Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai trong "Đêm hội cồng chiêng" thuộc Festival Cồng chiêng năm 2026 tại Gia Lai, trước những lo ngại "sân khấu hoá" cồng chiêng.
Tôn trọng yếu tố nguyên bản, không “sân khấu hóa” cồng chiêng
Theo bà Nguyễn Thị Thanh Lịch - Phó Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai, giá trị lõi của cồng chiêng không phải là buổi biểu diễn đơn thuần, mà phải được đặt vào không gian văn hóa. Trong đời sống đương đại, cồng chiêng có thể sẽ được làm mới, mang hơi thở cuộc sống, nhưng vẫn giữ được cái hồn và giá trị nguyên bản của di sản.
Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên từ lâu đã gắn liền với tiếng suối reo, ánh lửa hồng và nhịp sống tâm linh của các buôn làng. Thế nhưng, trong dòng chảy hiện đại, không ít sự kiện cồng chiêng bị “sân khấu hóa”. Vì thế, nét văn hóa được cho là đặc trưng và thiêng liêng của đồng bào Tây Nguyên bị “biến dạng”.
Quyết tâm không đi vào lối mòn đó, Festival Cồng chiêng - Tuần lễ Hoa Dã Quỳ - Núi lửa Chư Đăng Ya năm 2026, tỉnh Gia Lai lựa chọn tôn trọng yếu tố nguyên bản của không gian văn hóa cồng chiêng, đặc biệt là vai trò chủ thể của nghệ nhân và cộng đồng.
Bà Nguyễn Thị Thanh Lịch - Phó Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai khẳng định: Để tránh tình trạng “sân khấu hóa” làm biến đổi bản chất di sản, Ban Tổ chức đã định hướng cụ thể cộng đồng phải là chủ thể, nghệ nhân phải là người thực hành và tiếng nói của nghệ nhân phải được tôn trọng trong xây dựng nội dung chương trình.
Các đội cồng chiêng tham gia Festival được lựa chọn từ chính các cộng đồng đang thực hành văn hóa cồng chiêng; ưu tiên những nghệ nhân am hiểu về cồng chiêng, các bài chiêng và các hình thức diễn xướng truyền thống.
Theo bà Lịch, Festival đặc biệt chú trọng tái hiện không gian sinh hoạt cộng đồng thay vì chỉ biểu diễn sân khấu. Mỗi đoàn nghệ nhân được bố trí không gian riêng trong khu vực Quảng trường Đại Đoàn Kết, phường Pleiku, tái hiện đời sống thường ngày của làng, buôn (phục dựng lễ hội, trình diễn cồng chiêng, chỉnh chiêng, tạc tượng, dệt vải, đan lát, giã gạo…).
Đối với các chương trình “Đêm hội cồng chiêng”, Ban Tổ chức yêu cầu việc sử dụng thiết kế sân khấu, âm thanh, ánh sáng, ưu tiên là yếu tố gốc của âm nhạc cồng chiêng. Việc kết hợp và sử dụng âm thanh hiện đại không làm thay đổi cấu trúc, thang âm, cách diễn tấu và tinh thần của âm nhạc cồng chiêng truyền thống.
Những yếu tố hiện đại nếu được sử dụng chỉ nhằm hỗ trợ quảng bá, nâng cao khả năng tiếp cận của công chúng, chứ không thay thế hay làm biến dạng giá trị của di sản.
“Gia Lai hiện còn những bộ cồng chiêng nguyên bản được giữ gìn. Tuy nhiên, trong quá trình phát triển, chúng ta cần chấp nhận sự tiếp biến văn hóa. Vì thế, có những bộ cồng chiêng được chỉnh âm để chơi được nhạc hiện đại, đó là hình thức cồng chiêng hiện đại có tiếp biến. Để tránh nhầm lẫn và tranh cãi, Ban tổ chức tách bạch 2 khái niệm không gian văn hóa cồng chiêng và âm nhạc cồng chiêng”, bà Lịch cho biết thêm.
Cơ hội để di sản đến gần hơn với công chúng
Sức hấp dẫn của Festival không chỉ nằm ở số lượng đoàn tham gia, hay quy mô sân khấu, mà quan trọng nhất là chất lượng nghệ thuật, tính nguyên bản của di sản và trải nghiệm thực tế của du khách.
Vì vậy, tỉnh Gia Lai tập trung tôn vinh các chủ thể văn hóa, nâng cao chất lượng trình diễn, tạo điều kiện để nghệ nhân và cộng đồng trực tiếp tham gia, đồng thời kết nối hoạt động cồng chiêng với trải nghiệm văn hóa, ẩm thực, cảnh quan thiên nhiên và đời sống bản địa.
Tỉnh Gia Lai kỳ vọng, Festival cồng chiêng sẽ là cơ hội để di sản đến gần hơn với công chúng nên mọi sự chuẩn bị phải hết sức chu đáo. Từ quy trình chọn lựa các đội cồng chiêng, nghệ nhân đến các tiết mục trong lễ hội đều được lãnh đạo tỉnh quan tâm chỉ đạo.
Cũng theo bà Lịch, cồng chiêng giữ vai trò quan trọng trong đời sống của người Tây Nguyên, gắn với chu kỳ đời người và chu trình cây trồng. Không gian văn hóa cồng chiêng thể hiện tính cộng đồng cao, đó là sự gắn kết với thiên nhiên, với không gian sinh tồn và được thực hành, trao truyền qua nhiều thế hệ.
Đó còn là sự kết nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa cái vô hình và cái hữu hình, giữa con người với thần linh. Vì thế, lễ hội lần này là cơ hội lớn để đưa di sản cồng chiêng đến gần hơn với công chúng.
“Chúng tôi mong muốn, những nghệ nhân, đội cồng chiêng được lựa chọn tham gia Festival cồng chiêng phải là những “sứ giả văn hóa”, đại diện cho cộng đồng giới thiệu, lan tỏa và tiếp nối các giá trị của Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên đến với công chúng”, bà Lịch nhấn mạnh.
Chuỗi sự kiện Festival Cồng chiêng - Tuần lễ Hoa Dã Quỳ - Núi lửa Chư Đang Ya 2026 diễn ra từ 30/10 đến 8/11 tại phường Pleiku, xã Biển Hồ và các địa phương lân cận của tỉnh Gia Lai. Chuỗi sự kiện tại xã Biển Hồ diễn ra từ 30/10-1/11 gồm: Lễ khai mạc, công bố sản phẩm du lịch làng Ia Nueng, giải chạy “Gia Lai City Trail – Giấc mơ đại ngàn”, phiên chợ sản phẩm địa phương và triển lãm về không gian văn hóa cồng chiêng Gia Lai.
Chiều 31/10, tại làng Ia Gri, diễn ra lễ Mừng nhà rông mới của người Gia Rai. Đây cũng là điểm du khách ngắm hoa dã quỳ dưới chân núi lửa Chư Đăng Ya – một trong những miệng núi lửa đẹp nhất thế giới theo bình chọn của Tạp chí du lịch Anh.
Từ ngày 6-7/11, diễn ra lễ hội đường phố và Đêm hội cồng chiêng diễn ra vào lúc 20h tại Quảng trường Đại Đoàn Kết, phường Pleiku.
Sự kiện có sự tham gia của khoảng 1.000 nghệ nhân đến từ 22 đoàn trong tỉnh và 9 đoàn từ các tỉnh, thành trong cả nước.
