“Đánh thức” tiềm năng văn hóa xứ Lạng
Từ làng nghề truyền thống đến lễ hội dân gian… các giá trị văn hóa bản địa đang từng bước trở thành sản phẩm trải nghiệm đặc sắc, tạo sinh kế cho người dân vùng cao, mở ra động lực phát triển mới cho địa phương.
Sức sống mới cho làng nghề
Men theo những nếp nhà sàn cổ ở thôn Long Hưng, xã Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn, du khách dễ dàng bắt gặp những hàng ngói đất nung đỏ au phơi dưới nắng. Tiếng máy nhào đất, tiếng khuôn ngói va vào nhau cùng những câu chuyện rôm rả trong xưởng nghề tạo nên bức tranh lao động đầy sức sống của Làng ngói âm dương truyền thống của người Tày.
Điểm hấp dẫn của làng nghề không chỉ nằm ở những mái ngói cổ kính mà còn ở cơ hội được trực tiếp trải nghiệm các công đoạn sản xuất. Du khách có thể nhào đất, ép khuôn, phơi ngói, nhóm lò nung và tự tay tạo nên sản phẩm mang dấu ấn riêng.
Gắn bó với nghề hơn 25 năm, anh Hoàng Công Hưng cho biết, để làm ra một viên ngói đạt chuẩn, đất phải được lấy từ vùng trũng, ngâm cho đủ độ dẻo, sau đó lọc sạch sỏi đá và ủ kỹ trước khi tạo hình.
Từng có thời điểm nghề làm ngói âm dương đứng trước nguy cơ mai một khi vật liệu hiện đại ngày càng phổ biến, lớp trẻ ít mặn mà với công việc nặng nhọc. Tuy nhiên, những năm gần đây, làng nghề đã tìm được hướng đi mới khi kết hợp sản xuất với phát triển du lịch trải nghiệm.
Hiện, mỗi năm gia đình anh Hưng duy trì sản xuất khoảng 500.000 viên ngói, đồng thời mở cửa đón khách tham quan, trải nghiệm làm nghề. “Mình vừa làm kinh tế, vừa làm du lịch. Du khách trong và ngoài tỉnh đến trải nghiệm ngày càng đông, giúp tăng thêm thu nhập cho gia đình và bà con trong làng”, anh Hưng chia sẻ.
Từ năm 2024, làng ngói âm dương trở thành điểm dừng chân trên tuyến du lịch địa chất số 3 của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn. Mỗi năm, nơi đây đón khoảng 1.000 lượt khách, trong đó có nhiều du khách quốc tế.
Theo anh Lê Văn Phú, du khách đến từ Hà Nội, điều đáng nhớ nhất không phải cảnh đẹp mà là cảm giác được tự tay làm ngói cùng người dân địa phương.
“Chạm vào đất mới hiểu, để giữ được một nghề truyền thống khó đến thế nào. Khi du khách được trực tiếp trải nghiệm, nghề sẽ có thêm sức sống”, anh nói.
Khi cộng đồng trở thành chủ thể của du lịch
Không chỉ các làng nghề, nhiều bản làng ở xứ Lạng cũng đang chuyển mình trở thành điểm đến du lịch cộng đồng hấp dẫn.
Hiện, toàn tỉnh có 6 điểm du lịch cộng đồng được công nhận gồm Hữu Liên, Yên Thịnh, Quỳnh Sơn, Vũ Lăng, Mông Ân và Chiến Thắng với khoảng 60 hộ kinh doanh homestay.
Thu nhập bình quân từ hoạt động du lịch đạt 70 - 90 triệu đồng mỗi năm, nhiều hộ vượt mức 100 triệu đồng.
Đến với làng du lịch cộng đồng Hữu Liên, du khách có thể thức dậy giữa tiếng chim rừng, thưởng thức bữa cơm nhà sàn, chèo kayak trên hồ, tham gia các hoạt động trải nghiệm văn hóa và lắng nghe những làn điệu dân ca truyền thống vào buổi tối.
Chị Hoàng Thị Luận, thành viên Câu lạc bộ sinh hoạt văn hóa dân gian dân tộc Tày, Dao xã Hữu Liên cho biết, Câu lạc bộ hiện có 30 thành viên, thường xuyên biểu diễn hát Then, đàn Tính, Páo dung phục vụ khách du lịch.
“Chúng tôi rất vui khi nhiều du khách yêu thích các làn điệu dân ca truyền thống. Điều đó tạo thêm động lực để mọi người gìn giữ và truyền dạy cho thế hệ trẻ”, chị nói.
Nhờ phát huy hiệu quả các giá trị văn hóa bản địa, năm 2025, Hữu Liên và Yên Thịnh đã được trao Giải thưởng Du lịch ASEAN ở hạng mục Làng Du lịch cộng đồng và Cụm homestay.
Sự chuyển biến đó được thể hiện qua những con số tăng trưởng ấn tượng của ngành Du lịch địa phương. Năm 2022, Lạng Sơn đón khoảng 3,5 triệu lượt khách; đến năm 2025 tăng lên hơn 4,4 triệu lượt, doanh thu đạt khoảng 4.500 tỷ đồng.
Riêng 5 tháng đầu năm 2026, toàn tỉnh đón trên 3,9 triệu lượt khách, tăng 38% so với cùng kỳ; doanh thu du lịch ước đạt 3.600 tỷ đồng.
Theo ông Lưu Bá Mạc, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, sức bật của du lịch Lạng Sơn đến từ việc gắn phát triển du lịch với văn hóa, thương mại biên giới và sinh kế cộng đồng. Nhiều nguồn lực đầu tư, đặc biệt từ Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi giai đoạn 2021 - 2025, đã góp phần hình thành hơn 50 câu lạc bộ dân ca, xây dựng các tour, tuyến gắn với hoạt động văn hóa cộng đồng, tạo thêm sức hấp dẫn cho điểm đến.
Mới đây, tỉnh Lạng Sơn tiếp tục bố trí 50 tỷ đồng để phát triển hai làng du lịch cộng đồng Quỳnh Sơn và Hữu Liên, kỳ vọng tạo thêm điểm nhấn cho du lịch trải nghiệm vùng cao.
Khi những giá trị văn hóa được đánh thức bằng du lịch, di sản không chỉ được bảo tồn mà còn trở thành nguồn lực phát triển. Đó cũng là con đường để Lạng Sơn gìn giữ bản sắc, nâng cao đời sống người dân và hướng tới mục tiêu phát triển du lịch bền vững.
