Để những làn điệu dân ca của người Mường vang mãi
Từng làm nên những mùa hội rộn ràng trên các triền đồi, hát Đúm, hát Sắc bùa và tiếng cồng chiêng là nét văn hóa đặc sắc của người Mường ở Ninh Bình. Trước nguy cơ mai một, việc duy trì không gian sinh hoạt cộng đồng, khôi phục các câu lạc bộ và trao truyền di sản cho thế hệ trẻ đang được quan tâm.
Ký ức những mùa hát hội
Ở phường Yên Sơn, bà Bùi Thị Năm, 65 tuổi, vẫn nhớ những mùa hội hát Đúm ngày trước. Cứ đến dịp hội làng, trai gái trong vùng lại tụ họp, hát đối đáp từ chập tối đến khi tan hội. Những câu hát mộc mạc, khi tình tứ, khi dí dỏm từng là phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của người Mường.
Với bà Năm, hát Đúm còn gắn với câu chuyện riêng của gia đình. Bà kể, mình và chồng nên duyên từ những câu hát đối đáp giữa mùa hội, khi cả hai mới ngoài 20 tuổi.
“Ngày ấy, tiếng hát Đúm say lòng lắm. Không cần nhạc cụ cầu kỳ, chỉ là tiếng lòng con người hòa cùng thiên nhiên, quyện với tiếng sáo lay động núi rừng. Tôi và nhà tôi cũng nên duyên từ chính những câu hát Đúm giữa mùa hội khi mới hơn 20 tuổi”, bà Năm nhớ lại.
Ngày nay, những mùa hát hội như vậy không còn phổ biến. Nhịp sống thay đổi, người trẻ có nhiều lựa chọn giải trí mới, trong khi người biết hát, thuộc lời cổ ngày càng ít. Những cuộc hát đối đáp thưa vắng khiến nhiều làn điệu từng gắn bó với đời sống người Mường đứng trước nguy cơ mai một.
Hát Đúm, hát Sắc bùa, hát ru và tiếng cồng chiêng không chỉ hiện diện trong lễ hội, mà còn chứa đựng tình cảm, phong tục và nếp sinh hoạt của cộng đồng. Vì vậy, bảo tồn di sản không chỉ là sưu tầm, lưu giữ lời ca, điệu hát, mà còn phải tạo điều kiện để người dân tiếp tục thực hành và trao truyền.
Ninh Bình hiện có gần 30.000 người Mường, sinh sống tập trung và xen kẽ tại các địa bàn như Yên Sơn, Phú Sơn, Nho Quan, Cúc Phương, Phú Long và Gia Lâm. Theo thống kê kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể, tỉnh có 21 di sản của đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS), phần lớn gắn với văn hóa Mường, như tiếng nói, hát ru, hát Đúm, hát Sắc bùa, văn hóa cồng chiêng và lễ hội truyền thống.
Trong quá trình bảo tồn, người cao tuổi có vai trò quan trọng bởi họ nắm giữ lời hát, hiểu phong tục và cách diễn xướng. Việc tạo cơ hội để những người am hiểu văn hóa hướng dẫn lớp trẻ, giúp các em trực tiếp học và thực hành là cách để vốn di sản tiếp tục được lưu giữ trong cộng đồng.
Tiếp nối nguồn lực bảo tồn, phát huy di sản
Giai đoạn 2021 - 2025, công tác bảo tồn văn hóa truyền thống của đồng bào Mường tại Ninh Bình được triển khai với nguồn lực từ Dự án 6: “Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các DTTS gắn với phát triển du lịch”, thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi giai đoạn 2021-2025.
Theo Sở Văn hóa và Thể thao Ninh Bình, tỉnh bố trí 35.460 triệu đồng thực hiện Dự án 6. Kinh phí được sử dụng cho các hoạt động khảo sát, kiểm kê, sưu tầm, tư liệu hóa di sản; phục dựng những giá trị văn hóa phi vật thể có nguy cơ mai một, tổ chức truyền dạy và duy trì các câu lạc bộ văn hóa dân gian.
Trong khuôn khổ dự án, tỉnh đã củng cố, duy trì 7 câu lạc bộ sinh hoạt văn hóa dân gian tại 7 xã vùng dân tộc và miền núi; hỗ trợ 40/79 đội văn nghệ truyền thống tại các địa bàn thụ hưởng. Cùng với đó là 7 lớp truyền dạy văn hóa phi vật thể Mường, tạo điều kiện để những người am hiểu văn hóa truyền thống trao truyền cho các thành viên trong cộng đồng.
Dự án còn hỗ trợ bảo tồn Lễ hội Văn hóa - Thể thao các dân tộc tại khu vực Nho Quan trước đây; cải tạo thiết chế văn hóa, thể thao tại 24 thôn, bản và bổ sung trang thiết bị cho 79 thôn, bản. Những hỗ trợ này góp phần tạo điều kiện để người dân duy trì sinh hoạt văn hóa, luyện tập và biểu diễn tại cơ sở.
Bước sang giai đoạn 2026 - 2030, công tác bảo tồn văn hóa dân tộc thiểu số tiếp tục được đặt trong khuôn khổ Chương trình MTQG phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026 - 2035, được Quốc hội phê duyệt tại Nghị quyết 46/2026/QH16. Chương trình mới tiếp tục xác định việc giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa tốt đẹp của các DTTS là một mục tiêu quan trọng.
Với người Mường ở Ninh Bình, việc duy trì câu lạc bộ, tạo không gian thực hành và truyền dạy dân ca cho thế hệ trẻ vẫn là những nội dung cần được chú trọng. Bên cạnh nguồn lực hỗ trợ, sự tham gia thường xuyên của người dân sẽ quyết định sức sống của các hoạt động bảo tồn.
Với bà Bùi Thị Năm, điều bà mong mỏi là những câu hát từng gắn với tuổi trẻ của mình sẽ không bị quên lãng. Bởi mỗi làn điệu không chỉ lưu giữ ký ức về những mùa hội xưa mà còn chứa đựng tình cảm, nếp sống và bản sắc người Mường.
Khi còn người nhớ lời, người muốn học và có không gian để cùng nhau cất tiếng hát, di sản vẫn có cơ hội được tiếp nối qua các thế hệ.
