Di sản lên "không gian số"
Số hóa đang mở ra một cách tiếp cận mới với di sản văn hóa. Không chỉ lưu giữ những giá trị của quá khứ, dữ liệu số đang đẩy nhanh tiến trình quảng bá, đưa văn hóa thành nguồn lực phát triển.
Mở cánh cửa mới cho di sản
Quảng Ninh là địa phương có hệ thống di sản văn hóa phong phú với 609 di tích và cụm di tích. Đặc biệt, tỉnh đồng sở hữu 2 di sản thế giới là Quần thể di sản văn hóa Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc và Di sản thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long - Quần đảo Cát Bà.
Đến hết năm 2025, Quảng Ninh đã hoàn thành số hóa 17 di sản văn hóa vật thể và 7 di sản văn hóa phi vật thể, từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu số phục vụ quản lý, nghiên cứu, quảng bá và phát triển du lịch.
Tại phường Yên Tử, chuyển đổi số đang hiện diện rõ trong từng trải nghiệm của du khách. Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, du khách có thể quét mã QR để tìm hiểu lịch sử di tích, sử dụng thuyết minh điện tử, đặt vé, thanh toán trực tuyến hay tra cứu thông tin dịch vụ.
Chị Nguyễn Thu Hà, du khách đến từ Hà Nội, cho biết: "Đây là lần đầu tiên tôi được trải nghiệm hệ thống thuyết minh điện tử và quét mã QR tại Khu di sản thế giới Yên Tử. Những hình ảnh 3D, Tour tham quan 360 độ giúp tôi hình dung rõ hơn về không gian di sản trước khi trực tiếp khám phá”.
Mới đây, địa phương tiếp tục đưa vào vận hành Zalo Mini App "Yên Tử Số". Ứng dụng tích hợp bản đồ du lịch, thông tin điểm tham quan, cơ sở lưu trú, nhà hàng và các dịch vụ thiết yếu, giúp du khách dễ dàng lên kế hoạch và trải nghiệm hành trình khám phá di sản trên một nền tảng duy nhất.
Tại Cô Tô, Khu lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh đã được số hóa bằng công nghệ VR360, cho phép người dân và du khách tham quan từ xa. Cùng với hệ thống mã QR đa ngôn ngữ và nền tảng Amazing Cô Tô, việc tiếp cận các giá trị lịch sử, văn hóa trở nên trực quan và thuận tiện hơn.
Trong khi đó, Bảo tàng Quảng Ninh đã số hóa hơn 25.000 hiện vật, nhiều bảo vật quốc gia được tái hiện dưới dạng mô hình 3D.
Ông Nguyễn Đức Phương - Trưởng phòng Nghiệp vụ Bảo tàng Quảng Ninh cho biết, đơn vị cũng phát triển bảo tàng ảo, triển lãm số, ứng dụng công nghệ thực tế ảo và hệ thống thuyết minh tự động, góp phần đưa những giá trị lịch sử đến gần công chúng hơn.
Không chỉ di sản vật thể, các loại hình văn hóa phi vật thể cũng đang được ghi âm, ghi hình, lập hồ sơ khoa học và xây dựng cơ sở dữ liệu điện tử. Đây sẽ là nền tảng quan trọng để lưu giữ, bảo tồn và lan tỏa những giá trị văn hóa truyền thống trong môi trường số.
Gia tăng giá trị từ dữ liệu số
Nếu trước đây, số hóa chủ yếu phục vụ lưu trữ và bảo tồn thì hiện nay, tư duy phát triển đã thay đổi. Theo Đề án "Chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045", mục tiêu không chỉ dừng ở việc xây dựng cơ sở dữ liệu mà còn hướng tới khai thác hiệu quả di sản trên môi trường số. Đến năm 2030, ít nhất 80% di sản văn hóa phi vật thể của vùng DTTS sẽ được số hóa.
Theo Ts. Ngô Hải Ninh - giảng viên Khoa Du lịch, Trường Đại học Hạ Long, công nghệ số không chỉ góp phần bảo tồn mà còn mở ra không gian phát triển các sản phẩm du lịch và công nghiệp văn hóa, qua đó nâng cao giá trị kinh tế của di sản.
Trên nền tảng dữ liệu số, Quảng Ninh đang hướng tới xây dựng mô hình quản trị di sản thông minh với sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), vé điện tử, mã QR... giúp kiểm soát lượng khách, nâng cao hiệu quả quản lý và tối ưu trải nghiệm của du khách.
Giai đoạn 2026 - 2030, Quảng Ninh đặt mục tiêu hoàn thiện bản đồ số di sản, tích hợp dữ liệu đa ngành và kết nối với các nền tảng quốc gia, quốc tế.
Một pho tượng, một nghi lễ hay một câu hát dân gian hôm nay không còn chỉ hiện diện trong không gian di tích mà có thể được tiếp cận ở bất cứ đâu, trên bất kỳ thiết bị nào. Khi ấy, chuyển đổi số không thay thế di sản mà mở thêm một con đường để di sản tiếp tục sống trong đời sống đương đại.
