Độc đáo “liển hài” của người Xạ Phang
Ở xã Sín Chải, tỉnh Điện Biên, người Xạ Phang gọi đôi giày truyền thống là “liển hài”. Mỗi sản phẩm mang dấu ấn của người chế tác, từ lựa chọn màu chỉ đến sắp xếp những mảng trang trí.
Ảnh: Trần Nhâm
Dấu ấn văn hóa trên trang phục
Tại xã Sín Chải, người Xạ Phang (một nhánh địa phương của dân tộc Hoa) sinh sống tập trung ở hai thôn Lao Xả Phình và Tả Sìn Thàng với hơn 800 nhân khẩu.
Cùng với những nét sinh hoạt truyền thống, nghề làm giày thêu vẫn được duy trì, chủ yếu do phụ nữ đảm nhiệm. Từ vải, chỉ màu và các vật liệu sẵn có, người làm giày lần lượt cắt, tạo dáng, khâu ghép và trang trí để hoàn thiện sản phẩm.
Trong đó, thêu hoa văn là công đoạn tốn nhiều thời gian, đòi hỏi đường chỉ đều, bố cục cân đối và màu sắc hài hòa. Trước đây, giày thêu được sử dụng trong sinh hoạt cũng như các dịp lễ, Tết, cưới hỏi.
Người Xạ Phang gọi đôi giày truyền thống là “liển hài”. Mỗi sản phẩm mang dấu ấn của người chế tác, từ lựa chọn màu chỉ đến sắp xếp những mảng trang trí. Hoa lá cách điệu, dây leo, ô trám, đường zích zắc hay sóng lượn tạo nên diện mạo đặc trưng cho đôi giày.
Để tạo hoa văn, người thợ có thể cắt mẫu bằng giấy bản, đặt lên vải rồi thêu theo. Những người thành thạo còn ghi nhớ họa tiết và trực tiếp đưa kim mà không cần mẫu. Khi ghép thân với đế, đường khâu được giấu khéo để vừa chắc chắn, vừa bảo đảm vẻ đẹp của sản phẩm.
Phụ nữ Xạ Phang bền bỉ trao truyền nghề giày thêu
Giá trị của nghề thủ công được tiếp nối qua việc thực hành trong gia đình. Bà, mẹ hướng dẫn con cháu cách may, thêu; người học dần làm quen với kỹ thuật và rèn sự kiên trì.
Khi trang phục, đồ dùng hiện đại ngày càng phổ biến, việc duy trì nghề gặp khó khăn, nhưng phụ nữ Xạ Phang vẫn tiếp tục làm giày và truyền lại những họa tiết truyền thống.
Ngoài Sín Chải. sự tiếp nối nghề làm giày truyền thống còn hiện diện ở bản Thèn Pả, xã Na Sang, tỉnh Điện Biên.
Một trong những người trẻ gắn bó với nghề làm giày thêu - chị Lò Seo Phấn cho biết, theo kỹ thuật làm giày truyền thống của người Xạ Phang, mo tre được phơi khô, ép phẳng, cắt theo hình bàn chân rồi bọc vải, ghép thành nhiều lớp để tạo đế. Sợi chỉ khâu được miết qua sáp ong nhằm tăng độ trơn, hạn chế đứt và thấm nước. Phần thân giày được cắt tạo dáng, phủ vải màu làm nền cho những mảng hoa văn.
Ảnh: Trần Nhâm
Với họa tiết hoa, lá, người thợ có thể cắt mẫu bằng giấy bản, đặt lên vải rồi thêu theo; các đường trang trí hình học được thêu trực tiếp. Từng mũi kim phải đều, cách phối màu và sắp xếp họa tiết phải hài hòa. Cuối cùng, thân và đế giày được khâu ráp chắc chắn, khéo léo giấu đường chỉ để sản phẩm vừa bền, vừa đẹp.
Theo chị Phấn, một đôi giày thường mất khoảng 15 - 20 ngày, có khi cả tháng mới hoàn thành. Mong muốn của chị là giữ nghề được ông bà, cha mẹ truyền lại, đồng thời giới thiệu để nhiều bạn trẻ hiểu, yêu và tiếp tục thực hành.
Với chị Phấn, học nghề bắt đầu từ lựa chọn nguyên liệu, ghi nhớ từng công đoạn rồi truyền lại điều mình biết cho người khác. Cách làm ấy cho thấy vai trò trực tiếp của thế hệ trẻ trong duy trì sức sống của nghề truyền thống.
Ảnh: Trần Nhâm
Bảo tồn nghề giày thêu gắn với đời sống hôm nay
Năm 2021, nghề làm giày thêu của người Xạ Phang được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là sự ghi nhận đối với kỹ thuật thủ công và giá trị văn hóa được cộng đồng gìn giữ.
Trong đời sống hiện nay, giày thêu Xạ Phang còn được giới thiệu làm quà tặng du lịch. Những điều chỉnh về kiểu dáng, màu sắc và hoạt động trải nghiệm văn hóa đang mở thêm cơ hội đưa sản phẩm đến gần người sử dụng.
Từ thực tế đó, bảo tồn nghề cần chú trọng cả người truyền dạy, người học và nhu cầu sử dụng sản phẩm. Việc giới thiệu giày thêu nên giúp công chúng hiểu công sức chế tác, trân trọng kỹ thuật và nhận diện nét văn hóa riêng.
Khi người trẻ có điều kiện học nghề, thực hành và tìm đầu ra phù hợp, những đôi giày sẽ có thêm cơ hội hiện diện trong đời sống, tiếp tục kể câu chuyện văn hóa của người Xạ Phang.
