Đồng bào Bru Vân Kiều “đưa rừng” về rẫy cà phê
Trồng cà phê dưới tán rừng không còn là khẩu hiệu, nó đã hiện diện ngay trong rẫy của đồng bào Bru Vân Kiều. Đó là sự thay đổi trong tư duy của người trồng, người chế biến ở “thủ phủ” cây cà phê của tỉnh Quảng Trị.
Mô hình nông lâm kết hợp trên những rẫy cà phê
Bà Hồ Thị Xanh, ở thôn Trằm, xã Khe Sanh, tỉnh Quảng Trị là một trong những hộ tiên phong trồng cà phê dưới tán rừng. Năm 2020, ngay sau khi Hợp tác xã (HTX) Nông sản Khe Sanh được thành lập, bà Xanh chủ động liên kết với HTX để phát triển vùng nguyên liệu cà phê theo hướng hữu cơ.
Từ 0,5 ha cà phê canh tác theo phương thức truyền thống, bà Xanh chuyển sang trồng cà phê có cây che bóng theo quy trình do HTX hướng dẫn.
Theo bà Xanh, trồng cà phê dưới tán rừng đã góp phần đưa hệ thống cây che bóng vào rẫy cà phê, tạo môi trường sinh thái bền vững. Thời gian đầu, năng suất có giảm, nhưng sau vài năm đã cao hơn so với cách trồng truyền thống. Không chỉ vậy, giá bán cà phê sản xuất dưới tán rừng theo hướng hữu cơ cũng cao hơn thị trường từ 10 - 15%.
Bà Hồ Thị Xanh chia sẻ: “Vườn cà phê nhà tôi, năm mất mùa cũng đạt khoảng 18 tấn quả tươi/ha, năm được mùa đạt 20 - 22 tấn quả tươi/ha. Có cây che bóng nên quả cà phê chín mọng hơn, bán cũng được giá hơn”.
Không chỉ bà Xanh, nhiều hộ đồng bào Bru Vân Kiều ở các xã Khe Sanh, Hướng Phùng, Tân Lập… cũng đang áp dụng phương thức canh tác mới.
Nếu trước đây người dân phát trắng đồi núi để trồng cà phê, thì nay họ trồng thêm cây che bóng, hình thành mô hình nông lâm kết hợp ngay trên những rẫy cà phê hiện có.
Bà Nguyễn Thị Hằng - Giám đốc HTX Nông sản Khe Sanh cho biết, HTX hiện liên kết với 115 hộ dân, phần lớn là đồng bào Bru Vân Kiều, để trồng cà phê dưới tán rừng theo hướng hữu cơ.
Theo bà Hằng, phương thức canh tác này không chỉ góp phần bảo vệ rừng, mà còn tăng độ che phủ cây xanh trên các vùng trồng cà phê. Đến nay, HTX đã liên kết phát triển gần 200 ha cà phê dưới tán rừng và thu mua từ 700 - 1.000 tấn cà phê chất lượng cao mỗi năm.
Năm 2025, sản phẩm Khe Sanh Coffee được chế biến từ vùng nguyên liệu cà phê hữu cơ đã được công nhận đạt OCOP 5 sao. Sản phẩm của HTX đều đáp ứng các tiêu chí về bảo vệ rừng tự nhiên trong chuỗi sản xuất.
Hướng canh tác bền vững
Xã Hướng Phùng hiện có gần 3.000 ha cà phê. Trong đó, khoảng 600 hộ dân đã đăng ký tham gia mô hình trồng cà phê dưới tán rừng theo hướng hữu cơ.
Ông Hồ Văn Việt, ở thôn Doa Củ, xã Hướng Phùng cho biết: “Trồng cà phê dưới tán rừng, mật độ cây giảm khoảng 10 - 15% so với phương thức truyền thống. Bù lại, quả cà phê chín đều, chất lượng tốt hơn nên bán được giá cao hơn trước”.
Sự đồng hành của doanh nghiệp thông qua các chương trình, dự án đang tiếp thêm động lực để đồng bào Bru Vân Kiều chuyển đổi sang mô hình cà phê dưới tán rừng.
Đây cũng là xu hướng mà nhiều thị trường nhập khẩu cà phê trên thế giới đang yêu cầu. Nhờ đó, giá trị cà phê hạt của tỉnh Quảng Trị ngày càng được nâng lên.
Ông Phan Huy Văn - Chủ tịch UBND xã Hướng Phùng, cho biết: “Địa phương sẽ tiếp tục tuyên truyền, vận động bà con phát triển cà phê theo hướng sinh thái, hữu cơ, đáp ứng yêu cầu về vùng nguyên liệu phục vụ chế biến và xuất khẩu”.
Khi phong trào sản xuất cà phê không gây mất rừng bắt đầu lan tỏa, người dân Hướng Phùng tiếp tục được tiếp thêm động lực từ doanh nghiệp.
Hiện Công ty TNHH Slow Việt Nam đang đồng hành cùng đồng bào Bru Vân Kiều xây dựng chuỗi cung ứng, bao tiêu sản phẩm và hướng tới xuất khẩu cà phê Arabica chất lượng cao.
Dự án đặt mục tiêu chuyển đổi 2.500 ha cà phê Arabica độc canh tại Hướng Phùng và vùng phụ cận sang mô hình nông lâm kết hợp. Đặc biệt, khoảng 2.000 hộ dân, phần lớn là đồng bào Bru Vân Kiều sản xuất quy mô nhỏ, sẽ được tham gia chuỗi liên kết với mức tăng thu nhập bình quân dự kiến khoảng 40%.
Trồng cà phê dưới tán rừng theo hướng hữu cơ đang cho thấy là hướng đi bền vững cho ngành cà phê Quảng Trị. Để mô hình phát huy hiệu quả, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa doanh nghiệp chế biến, người trồng cà phê và chính quyền địa phương.
Trong đó, công tác quy hoạch, quản lý và giám sát quá trình thực hiện phải được triển khai đồng bộ, nghiêm túc.
Khi những mắt xích này vận hành hiệu quả, cây cà phê sẽ phát triển bền vững, góp phần nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống của đồng bào DTTS ở “thủ phủ” cà phê của tỉnh Quảng Trị.
