Giá trị đặc biệt của độc bản tượng Phật Mẫu Man Nương
Pho tượng Phật Mẫu Man Nương được lưu giữ tại chùa Tổ (Phúc Nghiêm tự) ở Bắc Ninh là hiện vật độc bản gắn với vùng Dâu - Luy Lâu, cái nôi của Phật giáo Việt Nam, nên có giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật và tín ngưỡng
Ảnh: Thanh Thương - TTXVN
Vừa qua, Thủ tướng Chính phủ đã công nhận Tượng Phật Mẫu Man Nương là Bảo vật Quốc gia. Đây là sự khẳng định, ghi nhận giá trị to lớn của bảo vật này.
Chùa Tổ và sự tích Phật Mẫu Man Nương
Chùa Tổ ngụ tại phường Song Liễu, tỉnh Bắc Ninh, là một địa chỉ tâm linh tiêu biểu, gắn với truyền thuyết Phật Mẫu Man Nương và tín ngưỡng Tứ Pháp - một hiện tượng văn hóa độc đáo thể hiện sự giao thoa hài hòa giữa Phật giáo và tín ngưỡng nông nghiệp bản địa của người Việt.
Đây cũng là vùng đất gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển của Phật giáo Việt Nam từ những thế kỷ đầu Công nguyên, mà trung tâm là vùng Luy Lâu cổ xưa.
Hiện nay, ngôi chùa gồm các hạng mục công trình kiến trúc chính như: Tam quan, Tam bảo hạ, Tam bảo thượng, nhà Tổ, nhà Mẫu, nhà Pháp đường, nhà Tăng xá, nhà Tiếp lễ, nhà khách, 2 dãy hành lang, vườn tháp…
Trong chùa thờ Phật Mẫu Man Nương thuộc quần thể chùa Tứ pháp gắn liền với truyền thuyết về sư tổ Khâu Đà La - một vị thiền sư hành đạo Bà La Môn vào thời Hán đã đến thành Luy Lâu nước ta tu hành.
Pho tượng còn có giá trị lịch sử khi nghiên cứu về quá trình hình thành và phát triển của Phật giáo Việt Nam; một lần nữa khẳng định con đường du nhập và quá trình tiếp nhận đạo Phật của nước ta có sự sàng lọc, hòa quyện, kết hợp một cách nhuần nhuyễn với những yếu tố văn hóa nội sinh.
Khu vực Dâu - Luy Lâu được các nhà nghiên cứu đánh giá, là trung tâm Phật giáo xuất hiện sớm nhất trong 3 trung tâm Phật giáo khởi thủy ở Đông Á và Đông Nam Á.
Hiện tượng thờ Tứ Pháp đã ghi lại một mốc quan trọng đánh dấu thời điểm Phật giáo Ấn Độ truyền vào nước ta, bắt đầu từ vùng Luy Lâu. Nó cũng là một tài liệu sống về dân tộc học, văn hóa học khẳng định khi Phật giáo vào, thì nơi đây đã ngự trị trong cư dân bản địa một tín ngưỡng dân gian thờ các hiện tượng thiên nhiên liên quan trực tiếp tới sản xuất nông nghiệp.
Hiện nay, chùa Tổ còn bảo lưu được nhiều tài liệu, cổ vật quý giá như: Hệ thống tượng thờ, hoành phi, câu đối... phản ánh về lịch sử hình thành và phát triển của ngôi chùa. Trong đó, đặc biệt giá trị hơn cả là pho tượng Phật mẫu Man Nương - người sinh ra hệ thống Tứ pháp (Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện).
Hiện vật gốc và độc bản
Theo các nhà nghiên cứu, đây là hiện vật độc bản, không có phiên bản thứ hai trong hệ thống di tích hiện nay, có giá trị đặc biệt trong nghiên cứu lịch sử hình thành và phát triển của Phật giáo Việt Nam, cũng như tín ngưỡng Tứ Pháp vùng Dâu - Luy Lâu.
Tượng Phật bằng gỗ Mẫu Man Nương được tạo tác vào thế kỷ XVIII (thời Lê Trung Hưng). Pho tượng thuộc loại hình điêu khắc tượng tròn, tư thế tọa thiền trên tòa sen.
Bề mặt tượng được tô phủ lớp sơn son màu đỏ đậm, không trang trí hoa văn, toàn thân toát lên vẻ đẹp nữ tính, khỏe khoắn và giàu tính biểu cảm.
Điểm đặc biệt, là tượng không mặc pháp y, thể hiện dấu ấn tín ngưỡng dân gian và triết lý gắn với tín ngưỡng cầu mưa của cư dân nông nghiệp cổ.
Ông Nguyễn Hữu Mạo - Giám đốc Bảo tàng tỉnh Bắc Ninh số 2, cho biết tượng Phật Mẫu Man Nương là hiện vật gốc, độc bản, vẫn mang tính toàn vẹn, xác thực.
Pho tượng cùng với hệ thống tượng Tứ Pháp vùng Dâu thể hiện tính riêng biệt, tuân thủ đúng quy luật trật tự vũ trụ, bao gồm nhân giới và nhiên giới, không giống với bất cứ hình thức Tứ Pháp đã có nào trong lịch sử Phật giáo thế giới.
Bên cạnh đó, cách tạo hình tượng pho tượng thể hiện sự giao thoa văn hóa. Tượng đã tiếp nhận các yếu tố gốc từ Ấn Độ và được sáng tạo thêm những nét đặc trưng riêng biệt, thể hiện rõ nghệ thuật điêu khắc và tín ngưỡng của người Việt, trở thành một phần quan trọng trong kho tàng di sản văn hóa của dân tộc.
Theo sư thầy Thích Thanh Dũng - trụ trì chùa Tổ, Tượng Phật Mẫu Man Nương là di sản quý báu, mang bản sắc văn hóa Phật giáo Việt Nam.
Sự kiện tượng Phật Mẫu Man Nương được công nhận là Bảo vật quốc gia, đáp ứng nhu cầu, nguyện vọng của đông đảo Nhân dân địa phương, chính quyền và nhà chùa. Với niềm vinh dự này, nhà chùa cam kết bảo tồn và phát huy giá trị hiệu quả.
Theo đó, bên cạnh bảo quản, giữ gìn, thờ phụng, nhà chùa phối hợp với chính quyền địa phương tăng cường quảng bá giá trị di tích gắn với đời sống văn hóa tâm linh.
Ông Nguyễn Nhân Cường - Chủ tịch UBND phường Song Liễu, chia sẻ: Việc được công nhận Bảo vật Quốc gia Tượng Phật Mẫu Man Nương, một lần nữa khẳng định, giá trị to lớn của bảo vật; qua đó tôn vinh di sản văn hóa có giá trị tiêu biểu, nâng cao ý thức bảo vệ di sản của cộng đồng, đồng thời có cơ chế, chính sách phù hợp cho việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa vật chất độc đáo này trong thời gian tới.
Tại buổi lễ công bố Quyết định và đón nhận bằng công nhận Bảo vật quốc gia Tượng Phật Mẫu Man Nương tại chùa Tổ Bắc Ninh vào ngày 22/5 vừa qua, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hoàng Đạo Cương đã nhấn mạnh: Pho tượng mang giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa, mỹ thuật và tín ngưỡng; là minh chứng sinh động cho quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa và sự phát triển của Phật giáo Việt Nam tại trung tâm Phật giáo Dâu - Luy Lâu. Nghệ thuật tạo hình của pho tượng thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa ảnh hưởng mỹ thuật Phật giáo Ấn Độ với yếu tố văn hóa bản địa Việt Nam.
Hiện nay Bắc Ninh có 25 hiện vật, nhóm hiện vật được công nhận là Bảo vật quốc gia. Đây là nguồn tài sản văn hóa vô giá, không chỉ có ý nghĩa đối với địa phương mà còn là bộ phận quan trọng cấu thành di sản văn hóa dân tộc.
