Các sở ngành liên quan và các địa phương tỉnh Sơn La đã và đang tích cực triển khai các hoạt động để giảm thiểu tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống trong vùng đồng bào DTTS.Tỉnh Sơn La có dân số hơn 1,4 triệu người, trong đó trên 83,7% là đồng bào DTTS. Trên nhiều địa bàn, nhất là ở vùng sâu, vùng xa, vùng đặc biệt khó khăn của tỉnh, trước đây, tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống là những vấn đề nhức nhối, gây nhiều hệ lụy về sức khỏe, kinh tế và xã hội.
Thực hiện Tiểu dự án 2, Dự án 9 về “Giảm thiểu tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống trong vùng đồng bào DTTS và miền núi” của Chương trình MTQG 1719, Sơn La đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, qua đó đã chấm dứt tình trạng hôn nhân cận huyết, giảm thiểu tảo hôn. Những kết quả đạt được là động lực để tỉnh tiếp tục kiên trì thực hiện mục tiêu chấm dứt tình trạng tảo hôn trong đồng bào DTTS của tỉnh.
Chính sách mở lối giảm tảo hôn
Xím Vàng là xã mới của tỉnh Sơn La, được hợp nhất từ xã Xím Vàng và xã Háng Chú, huyện Bắc Yên cũ. Xã có 1.401 hộ, 7.596 nhân khẩu, 100% là đồng bào dân tộc Mông. Sau sáp nhập, tỷ lệ hộ nghèo ở Xím Vàng vẫn còn chiếm 37,6%.
Trước đây, ở Xím Vàng và Hang Chú, tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống là vấn đề xã hội nhức nhối. Riêng Hang Chú là một trong 10 địa phương có tỷ lệ tảo hôn cao nhất của tỉnh Sơn La.
Vì thế, Hang Chú được đưa vào diện “theo dõi đặc biệt” khi triển khai Đề án “Giảm thiểu tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống trong vùng DTTS giai đoạn 2015-2025” theo Quyết định số 489/QĐ-TTg triển khai trên địa bàn tỉnh (Đề án 489).
Với sự nỗ lực của cấp ủy, chính quyền các cấp, nhiều năm trở lại đây, tình trạng tảo hôn ở Hang Chú và cả Xím Vàng đã được giảm thiểu. Đến khi sáp nhập thành xã Xím Vàng mới, trên địa bàn không còn xảy ra các trường hợp kết hôn cận huyết thống.
Tỷ lệ tảo hôn ở Sơn La đã giảm dần qua các năm, từ 17% năm 2015 xuống còn 11,3% năm 2024, đến giữa năm 2025 còn 8,7%. Tỷ kệ hôn nhân cận huyết thống cũng giảm từ 0,21 % năm 2015, giảm còn 0,01% cuối năm 2024; trong 6 tháng đầu năm 2025 toàn tỉnh không có cặp kết hôn cận huyết thống.
(Báo cáo số 511/BC-UBND ngày 29/8/2025 của UBND tỉnh Sơn La về tổng kết 10 năm thực hiện Đề án 489)
Theo ông Hạng A Củ, Trưởng phòng Văn hóa xã Xím Vàng, thời gian qua, xã đã phát huy vai trò của già làng, trưởng bản, Người có uy tín trong cộng đồng để tuyên truyền, vận động. Nhờ đó, kiến thức pháp luật về hôn nhân, gia đình của người dân đã được nâng lên rõ rệt.
“Triển khai Tiểu dự án 2, Dự án 9 của Chương trình MTQG 1719, các địa phương đã tăng cường bồi dưỡng, tập huấn kiến thức, kỹ năng cho đội ngũ tuyên truyền viên cơ sở. Từ đó, họ đã xây dựng các giải pháp tuyên truyền hiệu quả, nhằm ngăn chặn từng bước giảm thiểu tỷ lệ tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống tại địa phương”, ông Củ cho biết.
Tờ rơi tuyên truyền giảm thiểu tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống do Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Sơn La phát hành năm 2025.Cũng như xã Xím Vàng, các sở ngành liên quan và các địa phương trong tỉnh đã và đang tích cực triển khai các hoạt động trong khuôn khổ Tiểu dự án 2, Dự án 9. Với Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh, trong năm 2025, đơn vị đã biên soạn, phát hành 10 nghìn tờ rơi “Nói không với tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống” gửi tới 25 xã để trực tiếp chuyển đến từng thôn, bản, hộ gia đình.
Theo ông Nguyễn Xuân Hoàng, Phó Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Sơn La, tờ rơi cung cấp thông tin đầy đủ về hậu quả của tảo hôn, hôn nhân cận huyết; khuyến khích thanh thiếu niên từ bỏ hủ tục, tuân thủ pháp luật. Tờ rơi cũng chuyển tải các quy định của pháp luật về hôn nhân và gia đình, cũng cấp các biện pháp xử phạt các hành vi vi phạm…
Tuyên truyền vẫn là giải pháp then chốt
Giai đoạn tới, tỉnh Sơn La đặt mục tiêu giảm bình quân 2 - 3% số cặp tảo hôn/năm và duy trì không để xảy ra tình trạng hôn cận huyết thống. Để đạt mục tiêu này, công tác tuyên truyền, thay đổi nhận thức và hành vi tiếp tục được xác định là giải pháp then chốt.
Trong Báo cáo số 511/BC-UBND ngày 29/8/2025 tổng kết 10 (2015-2025) năm thực hiện Đề án 489, UBND tỉnh Sơn La nhận định, một trong những khó khăn trong giảm thiểu tảo hôn là ở một số địa bàn, quan niệm lạc hậu đã ăn sâu vào nhận thức của người dân.
“Không ít người vẫn quan niệm, kết hôn sớm để gia đình có thêm người lao động hoặc kết hôn trong cùng họ tộc thì mới giữ được tài sản của gia đình, dòng họ” Báo cáo số 511/BC-UBND đánh giá.
Ở địa bàn vùng sâu, vùng xa, còn xảy ra tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống đều là vùng kinh tế-xã hội còn rất khó khăn, nhiều người không biết tiếng phổ thông; công tác tuyên truyền còn hạn chế, dẫn đến tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống trong vùng đồng bào DTTS vẫn diễn biến, cá biệt có nơi có chiều hướng gia tăng.
(Báo cáo số 511/BC-UBND ngày 29/8/2025 của UBND tỉnh Sơn La về tổng kết 10 năm thực hiện Đề án 489)
Điều này khiến tảo hôn vẫn tồn tại dai dẳng ở các địa bàn vùng sâu, vùng xa của tỉnh. Như Lóng Luông (trước sáp nhập thuộc huyện Vân Hồ) - nơi sinh sống của hơn 1.300 hộ, trong đó đồng bào dân tộc Mông chiếm hơn 80%. Điều kiện kinh tế khó khăn, cùng với quan niệm lạc hậu về hôn nhân và gia đình, Lóng Luông từng là “điểm nóng” về tảo hôn của tỉnh.
Tại thời điểm năm 2015, theo kết quả điều tra thực trạng kinh tế - xã hội của 53 DTTS lần thứ I, ở Lóng Luông có tới 52% cặp vợ chồng kết hôn ở lứa tuổi 12-17. Năm 2016, toàn xã có 17 cặp tảo hôn, năm 2017 có trên 50 cặp. Đến năm 2023, xã có 35 trường hợp tảo hôn, tăng 16 trường hợp so với năm 2022…
Từ ngày 1/7/2025, Lóng Luông hợp nhất với các xã: Vân Hồ, Chiềng Yên, Mường Men thành xã Vân Hồ mới. Dù không nổi cộm như ở Lóng Luông nhưng tảo hôn vẫn xảy ra rải rác ở Vân Hồ, Chiềng Yên và xã Mường Men.
Theo báo cáo của UBND xã Vân Hồ, sau sáp nhập, toàn xã mới có 12/36 bản đạt Bản văn hóa, gần 60% gia đình trong xã đạt được danh hiệu này. Vì thế, một trong những nhiệm vụ quan trọng của xã là tiếp tục đẩy mạnh tuyên truyền, vận động nhân dân thực hiện tốt 5 nội dung phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa”, gắn phát triển kinh tế-xã hội với đẩy lùi các hủ tục, trong đó có tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống.
Công tác tuyên truyền, thay đổi nhận thức và hành vi tiếp tục được xác định là giải pháp then chốt để giảm thiểu tảo hôn ở Sơn La.Trong Báo cáo số 511/BC-UBND ngày 29/8/2025 tổng kết 10 (2015-2025) năm thực hiện Đề án 489, UBND tỉnh Sơn La cũng cho rằng, tình trạng tạo hôn trong vùng đồng bào DTTS vẫn còn dai dẳng còn là do việc can thiệp, ngăn chặn của chính quyền địa phương chưa triệt để, thiếu quyết liệt.
Đánh giá này đã chỉ rõ “điểm nghẽn” trong nỗ lực giảm thiểu tảo hôn, hôn nhân cận huyết trên địa bàn tỉnh Sơn La. Đơn cử như huyện Vân Hồ (cũ), năm 2024, trên địa bàn xảy ra 136 cặp tảo hôn, nhưng chính quyền địa phương chỉ xử phạt hành chính 78 trường hợp.
Có thể thấy, mục tiêu giải quyết triệt để tình trạng tảo hôn trên địa bàn tỉnh Sơn La vẫn đòi hỏi sự kiên trì, đồng bộ của cả hệ thống chính trị và sự vào cuộc mạnh mẽ từ cộng đồng. Khi nhận thức được nâng lên, pháp luật được thực thi nghiêm minh và các mô hình tuyên truyền phù hợp tiếp tục phát huy hiệu quả, Sơn La sẽ từng bước xây dựng được một môi trường văn hóa tiến bộ, tạo nền tảng cho thế hệ trẻ phát triển toàn diện.
