Giống lúa cao vượt đầu người gắn với nghi lễ đặc biệt của đồng bào Cơ Ho
Không chỉ là nguồn lương thực, giống “lúa mẹ” còn gắn với tín ngưỡng và những nghi lễ truyền thống của đồng bào Cơ Ho ở xã La Dạ (Lâm Đồng). Trước nguy cơ mai một, người dân đang nỗ lực giữ giống lúa quý, đồng thời tìm hướng phát triển sinh kế từ loại nông sản đặc biệt này.
Giống lúa quý gắn với đời sống tâm linh
Những tháng cuối năm, trên các triền đồi ở xã La Dạ, tỉnh Lâm Đồng, những nương lúa mẹ bắt đầu ngả màu vàng óng. Khác với các giống lúa thông thường, cây lúa mẹ có thân cao vượt đầu người, bông dài, hạt chắc với nhiều màu sắc, từ vàng óng, xanh nhạt đến tím sẫm.
Đây là giống lúa bản địa gắn bó với đời sống của đồng bào Cơ Ho qua nhiều thế hệ, được người dân trân trọng như một loại “ngọc thực” do thiên nhiên và tổ tiên trao truyền.
Lúa mẹ thường chỉ được gieo trồng một vụ mỗi năm, bắt đầu vào khoảng tháng 6, khi những cơn mưa đầu mùa xuất hiện. Sau 5 - 6 tháng sinh trưởng, lúa mới cho thu hoạch. Hạt gạo khi nấu nở nhiều, cơm xốp và có hương thơm đặc trưng.
Giống lúa này thích nghi với điều kiện đất đồi, chủ yếu dựa vào nước mưa, ít cần phân bón và có khả năng chống chịu sâu bệnh khá tốt. Tuy nhiên, thời gian sinh trưởng dài, năng suất thấp khiến hiệu quả kinh tế chưa cao.
Với người Cơ Ho, lúa mẹ không đơn thuần là cây lương thực mà còn mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc. Giống lúa gắn với Tết Đầu lúa, dịp đồng bào mừng mùa thu hoạch, bày tỏ lòng biết ơn thần linh, đất trời đã ban cho mùa màng.
Theo quan niệm truyền thống, cây lúa có linh hồn nên phải được nâng niu, trân trọng. Khi thu hoạch, người dân thường dùng tay tuốt từng bông thay vì dùng liềm cắt, thể hiện sự thành kính đối với cây lúa đã nuôi sống cộng đồng qua nhiều thế hệ.
Chính những tập quán ấy đã khiến lúa mẹ trở thành một phần trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng của đồng bào Cơ Ho trên vùng đất cao nguyên.
Giữ giống lúa của tổ tiên, mở hướng sinh kế
Dù mang nhiều giá trị văn hóa và ẩm thực, giống lúa mẹ đang đứng trước nguy cơ mai một. Thời gian canh tác kéo dài, năng suất không cao, trong khi đất đồi dần bạc màu và thời tiết ngày càng thất thường khiến việc sản xuất gặp nhiều khó khăn.
So với những cây trồng mang lại thu nhập nhanh hơn, lúa mẹ chưa có sức hấp dẫn về kinh tế. Một số hộ dân đã thu hẹp diện tích, chuyển sang cây trồng khác. Cùng với nguy cơ mất giống lúa bản địa là sự mai một những kinh nghiệm chọn giống, chăm sóc và thu hoạch được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Trước thực tế đó, xã La Dạ xác định người dân phải là chủ thể trong công tác bảo tồn, khuyến khích kết hợp kinh nghiệm canh tác truyền thống với tiến bộ khoa học kỹ thuật.
Người dân được hướng dẫn cải tạo đất, bổ sung dinh dưỡng bằng phân hữu cơ và áp dụng các biện pháp sinh học để hạn chế sâu bệnh, từng bước cải thiện năng suất.
Tại xóm 4, thôn La Ngà, chị Xim Thị Xoan (30 tuổi) là một trong những hộ mạnh dạn áp dụng kỹ thuật mới vào chăm sóc nương lúa.
Chị Xoan cho biết, năm nay gia đình bổ sung phân hữu cơ nên cây lúa phát triển tốt, bông to và chắc hạt hơn. Lúa tươi hiện được bán với giá khoảng 10.000 - 12.000 đồng/kg, còn gạo lúa mẹ có giá 13.000 - 15.000 đồng/kg.
Không chỉ bán lúa giống cho các hộ sản xuất, gia đình chị còn xay xát, đóng gói gạo cung cấp cho người tiêu dùng, nhà hàng và các cơ sở kinh doanh ẩm thực đặc sản. Gạo lúa mẹ cũng được sử dụng để làm rượu cần phục vụ nghi lễ truyền thống và bán cho khách du lịch.
“Giữ được lúa của ông bà để lại mà gia đình cũng có thêm thu nhập, cuộc sống đỡ vất vả hơn”, chị Xoan chia sẻ.
Câu chuyện của gia đình chị Xoan cho thấy, khi được áp dụng kỹ thuật phù hợp và tìm được đầu ra, giống lúa truyền thống có thể mang lại lợi ích kinh tế, tạo thêm động lực để người dân tiếp tục gìn giữ.
Bà Nguyễn Thị Ngần, Chủ tịch Hội Nông dân xã La Dạ cho biết, năm 2024, địa phương đã triển khai mô hình bảo tồn, phát triển giống lúa mẹ do Trung tâm Kỹ thuật và Dịch vụ nông nghiệp huyện Hàm Thuận Bắc, tỉnh Bình Thuận (cũ) thực hiện.
Thông qua mô hình, người dân được cán bộ chuyên môn hướng dẫn kỹ thuật, hỗ trợ 70% chi phí phân bón và thuốc bảo vệ thực vật. Kết quả bước đầu, năng suất tăng từ hơn 50 bao/ha lên khoảng 65 - 70 bao/ha.
Hiện toàn xã còn khoảng 2 ha trồng lúa mẹ. Dù diện tích đã tăng so với hơn 10 năm trước nhờ các hoạt động khôi phục, bảo tồn, quy mô sản xuất vẫn còn khá khiêm tốn.
Theo bà Ngần, một trong những nhiệm vụ quan trọng là vận động người dân chọn những khóm lúa sinh trưởng tốt, cây khỏe, bông to, hạt chắc để giữ làm giống cho vụ sau. Việc chọn lọc, bảo quản giống cần được thực hiện thường xuyên nhằm hạn chế thoái hóa và từng bước mở rộng diện tích.
Cùng với đó, Hội Nông dân xã định hướng người dân chuyển dần sang phương thức canh tác an toàn, ưu tiên phân hữu cơ và các giải pháp thân thiện với môi trường, nâng cao chất lượng sản phẩm, tiến tới xây dựng thương hiệu gạo lúa mẹ La Dạ.
Tuy nhiên, do điều kiện kinh tế còn khó khăn, địa phương hiện chưa có chính sách hỗ trợ cụ thể về giống, kỹ thuật, vốn và kết nối tiêu thụ. Công tác bảo tồn chủ yếu dựa vào việc tuyên truyền, vận động người dân tiếp tục duy trì sản xuất.
Nếu được bảo tồn nguồn giống, tổ chức sản xuất theo hướng nông nghiệp sạch và xây dựng đầu ra ổn định, gạo lúa mẹ có thể trở thành sản phẩm đặc sản của địa phương.
Không chỉ vậy, những nương lúa trên triền đồi, tập quán canh tác truyền thống cùng nghi lễ Tết Đầu lúa còn mở ra tiềm năng phát triển du lịch cộng đồng, giúp du khách khám phá đời sống văn hóa của người Cơ Ho.
Giữ được giống lúa mẹ vì thế không chỉ là giữ một nguồn gen cây trồng bản địa, mà còn là gìn giữ những giá trị văn hóa được cộng đồng trao truyền qua nhiều thế hệ.
