Giữ rừng để voi còn đường thiên di
Từ những “bữa tiệc trái cây” đến hành trình trở về rừng, Đắk Lắk đang nỗ lực mở lại những hành lang sinh cảnh, tạo cơ hội để đàn voi hoang dã tiếp tục hành trình thiên di giữa những cánh rừng nối dài từ Việt Nam sang Campuchia.
Gìn giữ những cá thể voi cuối cùng
Giữa không gian xanh của đại ngàn, những chú voi thong thả vươn vòi lựa từng loại quả trong “bữa tiệc trái cây” do cán bộ, nhân viên Trung tâm Bảo tồn voi, cứu hộ động vật và quản lý bảo vệ rừng tỉnh Đắk Lắk (ECC) chuẩn bị. Khung cảnh bình yên ấy nằm trong chương trình chăm sóc, phục hồi sức khỏe và tạo môi trường sống thân thiện hơn cho voi.
Đằng sau những bữa ăn giản dị là nỗ lực gìn giữ những cá thể voi cuối cùng của Tây Nguyên. Theo thống kê, Đắk Lắk hiện chỉ còn 33 cá thể voi nhà, trong đó xã Buôn Đôn có 24 con và xã Liên Sơn Lắk có 9 con. Mỗi cá thể qua đời vì thế là một mất mát lớn với chủ voi và đời sống văn hóa của vùng đất từng được biết đến là “xứ sở của voi”.
Giữa tháng 7/2025, voi cái H’Bắk Khăm Uông, thường gọi là Bắk Khăm, của gia đình ông Y Hoang Uông ở xã Liên Sơn Lắk, chết đột ngột khi đang được chăn thả. Trước đó, voi bảo mẫu H’Băn qua đời ở tuổi 59; gần đây, voi đực P’Lăng ở xã Buôn Đôn cũng không còn.
“Mỗi lần nghe tin một con voi chết, lòng tôi lại quặn thắt. Cảm giác như mất đi một người bạn đã gắn bó với buôn làng từ rất lâu”, ông Nguyễn Công Chung, Phó Giám đốc Trung tâm ECC, chia sẻ.
Với những người làm bảo tồn, chăm sóc voi không đơn thuần là bảo vệ một loài động vật quý hiếm, mà còn là gìn giữ một “di sản sống” gắn với văn hóa, ký ức và đời sống cộng đồng các dân tộc Tây Nguyên.
Để những cá thể còn lại sống khỏe mạnh, Trung tâm ECC duy trì kiểm tra sức khỏe định kỳ đối với voi ở khu vực bán hoang dã.
Hằng tuần, voi được đưa về Trung tâm để đánh giá thể trạng, phát hiện sớm nguy cơ bệnh lý. Đơn vị cũng phối hợp với bác sĩ của Tổ chức Động vật châu Á (AAF) khám tổng quát, đánh giá chuyên sâu về sinh lý và các nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe voi.
Theo ông Cao Đăng Quân - Tổ trưởng Tổ voi của Trung tâm ECC, thú y cho voi là công việc đặc thù. Voi có kích thước lớn, khỏe và không dễ hợp tác khi khám, chữa bệnh nên cán bộ luôn đối mặt với nguy hiểm. Ít cơ sở đào tạo chuyên sâu khiến đội ngũ chăm sóc phải vừa làm, vừa học hỏi, tích lũy kinh nghiệm.
Trung tâm từng nghiên cứu khả năng sinh sản trên voi thuần dưỡng tại Đắk Lắk. Ba voi cái Ban Nang, Bắc On và Bắk Khăm từng mang thai, song do phần lớn voi nhà đã vượt độ tuổi sinh sản tối ưu, các trường hợp đều không thành công. Thực tế cho thấy bảo tồn voi nhà không thể chỉ dừng ở chăm sóc từng cá thể, mà còn cần môi trường phù hợp để voi duy trì sức khỏe, hành vi tự nhiên và cơ hội sinh sản.
Trở về với rừng
Những cơn mưa đầu mùa mang sắc xanh trở lại rừng khộp Buôn Đôn. Sau những tháng khô cằn, suối dần đầy nước, cây rừng bật chồi non. Đây cũng là thời điểm đàn voi thong dong di chuyển, tìm thức ăn và nguồn nước dưới những tán rừng.
Từ nhiều năm nay, Đắk Lắk từng bước thay đổi cách tiếp cận trong bảo tồn voi. Nhiều cá thể voi nhà được đưa vào môi trường bán hoang dã; du lịch cưỡi voi được chuyển sang mô hình thân thiện với voi; công tác thú y, hợp tác quốc tế và ứng dụng khoa học trong theo dõi, bảo tồn được tăng cường.
Bà Lê Thị Mỹ Trinh - đại diện AAF, cho biết tổ chức đã hỗ trợ 2,2 triệu USD cho UBND tỉnh Đắk Lắk để chuyển đổi du lịch cưỡi voi sang mô hình thân thiện với voi. Các chủ voi được hỗ trợ 20 triệu đồng, gồm 15 triệu đồng chăm sóc voi và 5 triệu đồng hỗ trợ nài voi. Các đơn vị du lịch cũng hỗ trợ 50% giá vé từ khách tham quan mô hình thân thiện với voi.
Song với voi rừng, thách thức lớn hơn nhiều. Trước năm 2019, tại Vườn Quốc gia Yok Đôn và khu vực rừng giáp biên giới Việt Nam - Campuchia, việc ghi nhận những đàn voi từ 20 - 30 cá thể không hiếm. Từ năm 2020 đến nay, số lần xuất hiện đàn lớn giảm rõ rệt; những lần ghi nhận nhiều nhất chỉ khoảng 5 cá thể, phần lớn là voi đơn lẻ hoặc nhóm nhỏ.
Trong nhiều năm, Trung tâm ECC phối hợp với lực lượng kiểm lâm, biên phòng và các đơn vị liên quan khảo sát, thu thập dữ liệu về quần thể voi. Đầu tháng 7/2026, thông qua hoạt động phối hợp giám sát giữa các tổ chức của Việt Nam và Campuchia, các nhà bảo tồn ghi nhận trên 300 cá thể voi rừng.
Con số này mở ra hy vọng về một quần thể voi vẫn đang tồn tại và di chuyển trong không gian sinh cảnh rộng lớn giữa hai quốc gia.
Giữ rừng, giữ đường đi cho voi
Vườn Quốc gia Yok Đôn rộng khoảng 115.545 ha, là một trong những sinh cảnh quan trọng nhất đối với voi rừng Đắk Lắk và Việt Nam. Bên kia biên giới, tỉnh Mondulkiri của Campuchia có 3 khu bảo tồn lớn, gồm Srepok, Phnom Prich và Keo Seima, với tổng diện tích gần 890.000 ha.
Những cánh rừng này tạo thành một không gian sinh tồn liên kết, nơi voi có thể di chuyển, kiếm ăn và tìm nguồn nước theo mùa. Với chúng, biên giới quốc gia không phải là giới hạn của những hành trình đã hình thành qua hàng nghìn năm.
Theo ông Nguyễn Công Chung, công tác bảo tồn voi giữa Việt Nam và Campuchia đang được tăng cường thông qua chia sẻ dữ liệu bẫy ảnh, dữ liệu SMART, kết quả phân tích ADN và đồng bộ phương pháp điều tra quần thể. Các bên cũng nghiên cứu gắn vòng cổ vệ tinh để theo dõi đường di chuyển của voi, đồng thời duy trì cơ chế trao đổi thông tin giữa các cơ quan quản lý.
Bảo tồn voi, vì thế, không chỉ là giữ lại từng cá thể, mà còn phải giữ được không gian sống và những hành lang sinh cảnh để chúng tiếp tục di chuyển.
Khi rừng được phục hồi, các mảng sinh cảnh bị chia cắt có cơ hội nối lại, nguồn thức ăn và nước được duy trì, xung đột giữa voi và con người cũng có thể giảm bớt. Đó là điều kiện để những đàn voi hoang dã tiếp tục các tuyến thiên di lâu đời giữa Yok Đôn và hệ thống rừng Mondulkiri.
Từ những “bữa tiệc trái cây” dành cho voi nhà, đến những cánh rừng rộng mở cho voi hoang dã, câu chuyện bảo tồn ở Đắk Lắk đang chuyển từ cứu từng cá thể sang khôi phục cả một không gian sống.
Giữ rừng cũng là giữ đường đi cho voi. Và giữ voi chính là giữ lại một phần hồn cốt Tây Nguyên.
