Những cây sâm đầu tiên mới bén rễ, nhưng đang mở ra kỳ vọng về một hướng sinh kế bền vững: phát triển kinh tế dưới tán rừng, giảm phụ thuộc vào nương rẫy.

Đổi cây trồng, đổi cách làm

Sì Lở Lầu là xã biên giới còn nhiều khó khăn của tỉnh Lai Châu. Địa hình chia cắt, giao thông không thuận lợi, sản xuất nông nghiệp chủ yếu quy mô nhỏ khiến thu nhập của người dân, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số, còn nhiều bấp bênh.

Theo ông Lê Văn Đức, Phó Chủ tịch UBND xã Sì Lở Lầu, tập quán canh tác của người dân vẫn còn hạn chế, sản xuất chưa tạo được nguồn thu ổn định. Vì vậy, tìm kiếm một hướng phát triển kinh tế phù hợp với điều kiện tự nhiên, giúp người dân có thêm sinh kế lâu dài là yêu cầu cấp thiết.

Qua khảo sát, Bộ đội Biên phòng tỉnh Lai Châu nhận thấy khu vực Vàng Ma Chải, Sì Lở Lầu có nhiều điều kiện phù hợp với cây sâm Lai Châu như độ cao, khí hậu, thổ nhưỡng và diện tích rừng.

Từ cuối năm 2024, các đơn vị biên phòng bắt đầu trồng thử nghiệm để đánh giá khả năng thích nghi của cây. Sau những kết quả ban đầu, Ban Chỉ huy Bộ đội Biên phòng tỉnh Lai Châu triển khai mô hình “Bộ đội Biên phòng tỉnh giúp dân trồng sâm phát triển kinh tế, gắn với bảo vệ chủ quyền, an ninh biên giới quốc gia”.

Bản Ngài Thầu, xã Sì Lở Lầu được lựa chọn làm điểm xây dựng mô hình. Khu trồng sâm nằm ở độ cao hơn 1.600 m. Giữa sườn núi, những nhà giàn, mái che được dựng lên; dưới lớp mùn giữ ẩm là những cây sâm non đang được chăm sóc từng ngày.

Để hình thành vùng trồng ban đầu, cán bộ, chiến sĩ biên phòng cùng người dân phát dọn thực bì, cải tạo đất, vận chuyển vật liệu, dựng nhà giàn và xuống giống.

Với những hộ dân nghèo, đây không chỉ là câu chuyện đưa một giống cây mới về bản, mà còn là cơ hội tiếp cận một hướng sản xuất trước đây vốn nằm ngoài khả năng đầu tư của họ.

Gia đình bà Lầu Thị Cở, bản Ngài Thầu, chỉ có hai nhân khẩu và thuộc diện hộ nghèo. Trước đây, khoảng 280 m² đất của gia đình chủ yếu trồng ngô, lúa. Thu nhập quanh năm chỉ hơn 10 triệu đồng, phụ thuộc vào những vụ mùa nhỏ và công việc làm thuê lúc nông nhàn.

Bà Cở chưa từng nghĩ mình có thể đầu tư trồng sâm bởi chi phí giống, vật tư và kỹ thuật quá lớn. Khi tham gia mô hình, gia đình bà được hỗ trợ cây giống, khu trồng, hướng dẫn kỹ thuật; đổi lại, bà góp ngày công cùng bộ đội và các hộ dân để chăm sóc, bảo vệ diện tích sâm.

Cách làm này giúp người dân không chỉ được hỗ trợ ban đầu, mà từng bước học cách làm chủ một sinh kế mới.

Người dân là chủ thể của mô hình

Trưởng bản Ngài Thầu Vàng A Của cho biết, trước đây bà con biết sâm là cây quý nhưng việc đưa cây sâm về trồng còn xa lạ do thiếu vốn, giống và kỹ thuật. Khi được cán bộ biên phòng hướng dẫn trực tiếp, người dân rất phấn khởi vì có thêm cơ hội phát triển kinh tế.

Mô hình tại Ngài Thầu được triển khai với sự tham gia của nhiều bên gồm Bộ đội Biên phòng, chính quyền địa phương, doanh nghiệp, nhà khoa học, hợp tác xã và người dân. Trong đó, người dân là chủ thể trực tiếp sản xuất và thụ hưởng.

Để xây dựng vùng trồng ban đầu, hệ thống nhà giàn với diện tích khoảng 11.000 m² đã được hoàn thiện. Nguồn lực thực hiện được huy động từ doanh nghiệp, các tổ chức và cá nhân hỗ trợ cây giống, phân bón, vật tư, nhà giàn với tổng kinh phí hàng tỷ đồng.

Tuy nhiên, phát triển cây sâm không phải câu chuyện trong ngày một ngày hai. Đây là cây dược liệu có giá trị kinh tế cao nhưng thời gian sinh trưởng dài, đòi hỏi người trồng phải kiên trì, có kỹ thuật chăm sóc và xây dựng được chuỗi liên kết ổn định.

Bởi vậy, mục tiêu lớn hơn của mô hình không chỉ là tạo ra một vùng trồng sâm, mà là hình thành cách làm kinh tế gắn với bảo vệ rừng.

Khi người dân có lợi ích từ rừng, họ sẽ có thêm động lực giữ gìn môi trường sinh trưởng của cây, bảo vệ tài nguyên tự nhiên và tham gia vào quá trình phát triển bền vững vùng biên.

Mở hướng phát triển sinh kế bền vững

Đại tá Trương Minh Đức, Chỉ huy trưởng Ban Chỉ huy Bộ đội Biên phòng tỉnh Lai Châu, cho rằng phát triển sâm Lai Châu phải đi cùng với bảo vệ rừng và bảo đảm sinh kế lâu dài cho người dân.

Theo ông, quá trình triển khai cần thực hiện từng bước, đánh giá thực chất hiệu quả, đồng thời phát huy vai trò chủ thể của người dân. Khi bà con có lợi ích từ vùng trồng, trách nhiệm bảo vệ rừng và giữ gìn địa bàn cũng được nâng lên.

Những cây sâm ở Ngài Thầu mới chỉ bắt đầu hành trình sinh trưởng. Vì vậy, gọi đây là “cây thoát nghèo” lúc này có thể còn quá sớm. Phía trước vẫn còn nhiều thách thức về kỹ thuật, vốn đầu tư, thị trường và xây dựng chuỗi giá trị.

Tuy nhiên, mô hình đã mở ra một hướng đi đáng chú ý: lựa chọn cây trồng dựa trên lợi thế tự nhiên, tổ chức sản xuất theo liên kết và để người dân trực tiếp tham gia, làm chủ sinh kế.

Từ những luống sâm nhỏ dưới mái che giữa núi rừng biên giới, một câu chuyện mới đang được bắt đầu - câu chuyện về phát triển kinh tế gắn với bảo vệ rừng, để người dân vùng cao có thêm cơ hội vươn lên và cùng góp phần giữ vững phên giậu nơi biên cương Tổ quốc.

Tập huấn kỹ thuật trồng cây Sâm Lai Châu

Phát triển sâm Lai Châu gắn với tạo sinh kế, giữ rừng vùng biên giới