Khi trống đôi của người Chăm Hroi vang lên là làng sắp có hội
Với người Chăm Hroi (nhánh địa phương thuộc dân tộc Chăm) sinh sống ở xã Vân Canh (Gia Lai), múa trống đôi là di sản văn hóa độc đáo. Mỗi khi tiếng trống đôi vang lên là báo hiệu làng có hội.
Nghệ thuật trình diễn trống đôi đầy cuốn hút sẽ là tâm điểm, giúp không khí lễ hội thêm phần náo nhiệt và gắn kết cộng đồng.
Di sản văn hóa đặc trưng của người Chăm Hroi
Người Chăm Hroi gọi là trống đôi vì khi biểu diễn bao giờ cũng có đôi, trống đực và trống cái. Diễn tấu trống đôi mang tính trò chuyện đối đáp cùng nhau. Biểu diễn trống đôi thường kết hợp với cồng ba - chiêng năm và dân ca, dân vũ dân nhạc, tạo nên một tiết mục văn hóa rất riêng của người Chăm Hroi.
Theo nghệ nhân Nguyễn Chí Linh, làng Canh Lãnh, xã Vân Canh, trống đôi được làm từ thân cây nguyên khối, khoét rỗng ruột, có chiều cao khoảng 54 cm và đường kính mặt trống khoảng 27 cm.
Để tiếng trống có thể vang xa, người Chăm Hroi không chọn da trâu mà dùng da bò, hoặc da dê để làm mặt trống. Vì da hai con vật này mỏng, khi đánh lên tiếng trống sẽ vang xa.
Hai người biểu diễn đeo trống nằm ngang trước bụng, đứng đối diện hoặc quay lưng lại với nhau (tùy tình huống đối đáp), rồi sử dụng lòng hai bàn tay vỗ vào những vị trí khác nhau trên mặt trống tạo các âm thanh sống động.
Các động tác múa trống thường được mô phỏng theo dáng đi, kiểu chạy nhảy của muông thú, hòa quyện với tiếng cồng ba, chiêng năm.
Tiếng trống lúc trầm, lúc bổng, khi nhịp nhàng, lúc lại dồn dập, sôi nổi, gửi tới các vị thần linh lời cầu an, cầu phúc, cầu sức khỏe cho cả buôn làng.
Sự kết hợp khéo léo, tài tình giữa âm nhạc và hình thể, tạo nên một không khí tràn đầy hứng khởi. Âm thanh của hai chiếc trống đan xen nhau, trống này ngừng, trống kia đánh, trống này chậm rãi, trống kia dồn dập, khiến người nghe có cảm giác như một cuộc đối thoại giữa hai người, thông qua âm điệu của tiếng trống.
Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Ngọc Hương là người phụ nữ “độc nhất vô nhị” biểu diễn thuần thục trống đôi, chia sẻ: Gõ trống thì dễ, nhưng để làm người xem thích thú thì rất khó. Với trống đôi, người ta không chỉ đánh trống, chơi trống, mà còn múa trống, đấu trống.
Đặc biệt cách dùng bốn đầu ngón tay để ve vuốt trên bề mặt trống nhằm tạo ra các âm sắc và tiết tấu phức tạp. Đây là sáng tạo đặc biệt của người Chăm Hroi.
“Khi hai người trình diễn trống đôi, ta có thể đoán biết được tình cảm của họ: vui, buồn, nhớ nhung, trách móc… Khi tiếng trống nhẹ nhàng, hòa quyện, trữ tình, đó là thể hiện sự yêu quý, đồng điệu cùng nhau. Nhưng một khi đã không ưa nhau thì tiếng trống đốp chát, giận dữ như cãi nhau. Do đó trình diễn trống đôi luôn là cặp nghệ nhân hiểu ý của nhau mới giữ cho cuộc vui trọn vẹn”, bà Hương chia sẻ thêm.
Gõ trống thì dễ, nhưng để làm người xem thích thú thì rất khó. Với trống đôi, người ta không chỉ đánh trống, chơi trống, mà còn múa trống, đấu trống.
Không chỉ có vậy, trống đôi còn gắn với những đêm hội của những đôi trai gái người Chăm Hroi. Chàng trai cất lên một hồi trống để ngỏ lời, cô gái dùng chiếc trống của mình đáp lại.
Khi hai người tìm được tiếng nói chung trong nhịp điệu, họ cùng hòa vào vòng xoang, cùng uống chung ché rượu cần trong ánh lửa bập bùng, cuộc vui kéo dài thâu đêm, suốt sáng.
Làm gì để di sản không bị mai một?
Cũng như nhiều di sản văn hóa truyền thống khác, múa trống đôi của người Chăm Hroi đang đứng trước nguy cơ mai một.
Nghệ nhân Nguyễn Chí Linh bộc bạch: Có thời điểm, trống đôi chỉ còn xuất hiện trong những lễ hội lớn của buôn làng. Nhiều nghệ nhân cao tuổi lần lượt qua đời, lớp trẻ ít người theo học, bởi nghệ thuật này đòi hỏi không chỉ sức khỏe mà còn cần khả năng cảm nhịp, điều khiển cổ tay và sự đồng điệu giữa hai người biểu diễn.
Điều chúng tôi mong muốn lớn nhất là có thêm nhiều thanh niên biết đánh trống đôi, yêu tiếng trống của dân tộc mình. Chỉ khi có người trẻ yêu thích, theo học thì tiếng trống đôi mới còn vang mãi”.
Nghệ nhân Nguyễn Thị Ngọc Hương
Trong khi đó, điều khiến Nghệ nhân Nguyễn Thị Ngọc Hương trăn trở nhất, là thanh, thiếu niên bây giờ ít quan tâm đến nhạc cụ này.
Phần vì loại nhạc cụ này khó học, phần vì phải đánh trống trực tiếp bằng tay (không dùng dùi) nên khá đau tay, mất sức nên để tìm được một người đam mê trống đôi để truyền dạy là điều rất khó.
“Điều chúng tôi mong muốn lớn nhất là có thêm nhiều thanh niên biết đánh trống đôi, yêu tiếng trống của dân tộc mình. Chỉ khi có người trẻ yêu thích, theo học thì tiếng trống đôi mới còn vang mãi”, bà Hương trải lòng.
Tín hiệu vui là những năm gần đây, cùng với việc phục dựng các lễ hội truyền thống, xã Vân Canh cũng chú trọng bảo tồn nghệ thuật trống đôi. Các đội văn nghệ quần chúng tiếp tục được duy trì; nghệ nhân được tạo điều kiện truyền dạy cho thanh thiếu niên, đưa lớp trẻ tham gia biểu diễn trong những dịp lễ hội, ngày hội văn hóa.
Ông Nguyễn Xuân Việt, Chủ tịch UBND xã Vân Canh, cho biết: Chúng tôi luôn khuyến khích các nghệ nhân truyền dạy cho lớp trẻ, đồng thời tạo điều kiện để các đội văn nghệ các thôn, làng tham gia các liên hoan, ngày hội.
"Về lâu dài, địa phương sẽ có kế hoạch lập hồ sơ khoa học đề nghị Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận nghệ thuật trình diễn trống đôi của đồng bào dân tộc Chăm Hroi, xã Vân Canh, là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia để tiếp thêm động lực cho công tác bảo tồn văn hóa truyền thống ở địa phương", ông Việt chia sẻ thêm.
