Không áp cơ học tỷ lệ 75%-25%: Giữ nguồn lực cho sinh kế
Sinh kế không thể trở thành phần việc được tính sau khi đã chia xong vốn cho công trình. Tại phiên toàn thể sáng 20/8, Quốc hội nhấn mạnh việc tích hợp bốn Chương trình mục tiêu quốc gia không được thu hẹp đối tượng, mức độ ưu tiên hoặc gây gián đoạn hỗ trợ người dân.
Sinh kế không thể là phần vốn còn lại
Sáng 20/8, Quốc hội khóa XVI thảo luận tại hội trường về chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026-2035.
Chương trình được xây dựng trên cơ sở tích hợp bốn chương trình về văn hóa; giáo dục và đào tạo; nông thôn mới, giảm nghèo, phát triển vùng đồng bào DTTS và miền núi; chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển.
Tổng nguồn lực dự kiến giai đoạn 2026-2030 là 808.558 tỷ đồng, gồm 345.000 tỷ đồng ngân sách trung ương, 395.392 tỷ đồng ngân sách địa phương, 23.000 tỷ đồng tín dụng chính sách, 20.429 tỷ đồng vốn đối ứng của cơ sở giáo dục và 24.737 tỷ đồng từ nguồn huy động hợp pháp khác.
Điểm gây tranh luận là định hướng dành khoảng 75% ngân sách nhà nước cho đầu tư công và 25% cho kinh phí thường xuyên. Hạ tầng vẫn là nền móng: đường giúp giảm chi phí vận chuyển, thủy lợi mở rộng sản xuất, trường và trạm đưa dịch vụ đến gần dân.
Nhưng sinh kế không tự hình thành khi công trình hoàn thành. Một hộ dân muốn sống được từ cây trồng, vật nuôi hay nghề mới còn cần vốn quay vòng, chuyển giao kỹ thuật, tổ chức sản xuất, đào tạo nghề và kết nối thị trường. Phần lớn những khoản ấy thuộc chi thường xuyên.
Báo cáo thẩm tra do Chủ tịch Hội đồng Dân tộc Lâm Văn Mẫn trình bày xác lập cách tiếp cận thận trọng: không áp dụng cơ học tỷ lệ 75%-25%, nhưng Nghị quyết của Quốc hội phải xác định tổng vốn, cơ cấu vốn đầu tư công - kinh phí thường xuyên và giới hạn giao Chính phủ.
Chính phủ được chủ động cơ cấu chi tiết trong phạm vi Quốc hội quyết định, song không được làm thay đổi tổng vốn, mục tiêu, đối tượng, mức độ ưu tiên; đặc biệt không làm giảm nguồn lực cho hỗ trợ trực tiếp, sinh kế, sản xuất, giáo dục, y tế, văn hóa, đào tạo nghề và chính sách dân tộc.
Như vậy, 75%-25% có thể là khung quốc gia, nhưng không nên là tỷ lệ "cứng" cho mọi địa phương. Đại biểu Cil Bri (Đoàn ĐBQH tỉnh Lâm Đồng) cảnh báo vốn dễ dồn vào công trình thuận lợi, đồng thời đề nghị dành khoảng 35-40% vốn trung ương cho chính sách đặc thù vùng đồng bào DTTS và miền núi. Đây mới là đề xuất của đại biểu, nhưng đặt đúng câu hỏi về cơ chế bảo vệ nơi khó nhất sau tích hợp.
Không lấy giải ngân làm thước đo cao nhất
Điểm mới nổi bật được các đại biểu thảo luận là yêu cầu đổi cách đánh giá. Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (Đoàn ĐBQH TP. Hải Phòng) đề nghị tách sản phẩm đầu ra khỏi kết quả cuối cùng. Trường học, trạm y tế hay mô hình sinh kế là sản phẩm cần thiết; nhưng mục tiêu chỉ hoàn thành khi chất lượng học tập, khả năng tiếp cận y tế, thu nhập và đời sống thực sự cải thiện.
Trong khi đó, đại biểu Thạch Phước Bình (Đoàn ĐBQH tỉnh Vĩnh Long) cũng lưu ý giải ngân chỉ phản ánh tiến độ, không đồng nhất với hiệu quả.
Đại biểu Nguyễn Thị Yến Nhi (Đoàn ĐBQH tỉnh Vĩnh Long) đề nghị chuyển từ "hỗ trợ cái gì" sang "giúp người dân tự phát triển như thế nào". Đại biểu cho rằng cần ưu tiên dự án tạo việc làm, liên kết sản xuất - tiêu thụ, đào tạo nghề theo thị trường, du lịch cộng đồng và khởi nghiệp; đồng thời nhấn mạnh không nên “lấy tỷ lệ giải ngân làm thước đo cao nhất của thành công”.
Áp lực tiến độ là có thật khi khoảng 17.241,8 tỷ đồng được kéo dài sang năm 2026, nhưng đến ngày 31/7 mới giải ngân khoảng 23%. Các ĐBQH lưu ý vùng cao còn chịu thiên tai, địa hình chia cắt, vướng đất đai, lâm nghiệp và hướng dẫn muộn. Nếu dùng giải ngân làm căn cứ cứng để giảm vốn, nơi càng khó càng dễ mất nguồn lực.
Với dự án sinh kế, cần đo mức tăng thu nhập, việc làm bền vững, tỷ lệ mô hình còn hoạt động, đầu ra sản phẩm và nguy cơ tái nghèo. Với công trình, phải đo mức độ sử dụng và tác động tới sản xuất, không chỉ ghi nhận bàn giao, quyết toán.
Phân cấp vốn nhưng không để xã khó tự xoay xở
Chương trình dự kiến giao địa phương lựa chọn danh mục và điều chỉnh nguồn lực. Đại biểu Thạch Phước Bình (Đoàn ĐBQH tỉnh Vĩnh Long) đề nghị “phân cấp theo năng lực”; nếu giao đồng loạt, xã thiếu cán bộ đầu tư, đấu thầu, tài chính có thể triển khai chậm hoặc chỉ chọn việc dễ.
Còn đại biểu Lý Thị Lan (Đoàn ĐBQH tỉnh Tuyên Quang) cho rằng việc thuộc khả năng thì giao xã; khâu kỹ thuật vượt năng lực phải được tỉnh hỗ trợ. Trung ương xác định mục tiêu, đối tượng và giới hạn nguồn lực, địa phương chọn cách làm phù hợp.
Cùng với đó, sự linh hoạt phải có “hàng rào” bảo vệ vùng khó. Đại biểu Nguyễn Xuân Nghiêm (Đoàn ĐBQH TP.Đà Nẵng) lưu ý một địa phương tự cân đối ngân sách không có nghĩa mọi khu vực bên trong đều phát triển ngang nhau. Sau sắp xếp địa giới, vùng núi khó khăn không nên mất ưu tiên chỉ vì thuộc đơn vị có năng lực thu tốt hơn.
Đại biểu Nguyễn Hải Long (Đoàn ĐBQH TP.Đà Nẵng) cho biết trong 354 nội dung được rà soát, có 119 nội dung liên quan trực tiếp chính sách dân tộc; 32 nội dung dự kiến chuyển về kinh phí thường xuyên của cơ quan hoặc địa phương. Các khoản này gồm duy tu trường nội trú, bán trú, thiết chế văn hóa thôn bản, vận hành điểm hỗ trợ công nghệ thông tin, chính sách người có uy tín và trợ giúp pháp lý. Nếu tỉnh nghèo phải tự bảo đảm, công trình có thể còn nhưng hoạt động bên trong sẽ teo dần.
Không để chuyển tiếp làm đứt mạch hỗ trợ sinh kế
Đại biểu Nguyễn Hữu Toàn (Đoàn ĐBQH tỉnh Lai Châu) cảnh báo khoảng trống chuyển tiếp: bốn nghị quyết hiện hành hết hiệu lực khi nghị quyết mới được thông qua. Nếu văn bản hướng dẫn đi kèm cũng mất hiệu lực trước khi cơ chế mới sẵn sàng, dự án và khoản chi sự nghiệp có thể thiếu căn cứ triển khai.
Giải trình tại hội trường, Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn khẳng định nguồn lực của từng chương trình vẫn được giữ, tổng cộng 808.558 tỷ đồng; chính sách tiếp tục ưu tiên đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Dự toán năm 2026 tiếp tục thực hiện, quyết toán theo quy định; dự toán 2027 được chuẩn bị theo quy định hiện hành. Sau khi Quốc hội ban hành nghị quyết, Chính phủ dự kiến ban hành ngay nghị quyết triển khai trên cơ sở tích hợp hơn 50 văn bản hướng dẫn.
Kết luận phiên thảo luận, Phó Chủ tịch Thường trực Quốc hội Đỗ Văn Chiến yêu cầu tích hợp phải thực chất, phân bổ nguồn lực có trọng tâm, không thu hẹp mục tiêu và đối tượng thụ hưởng, đồng thời ưu tiên địa bàn kinh tế - xã hội khó khăn. Đáng chú ý, ông yêu cầu cơ chế chuyển tiếp phải khả thi, không làm gián đoạn chính sách dành cho người thụ hưởng và hỗ trợ sinh kế ở vùng còn khó khăn.
Có thể thấy rằng, Quốc hội đã đưa tranh luận từ chia vốn sang đo thay đổi trong đời sống. Tỷ lệ 75%-25% chỉ là công cụ. Đích đến là người dân có việc làm, thu nhập, tiếp cận giáo dục, y tế, văn hóa và đứng vững sau hỗ trợ. Cơ cấu vốn rõ ràng, giới hạn điều chỉnh minh bạch cùng hệ chỉ tiêu kết quả là điều kiện để việc gộp bốn chương trình không làm “mỏng” phần dành cho đồng bào.
