Làng cổ 500 năm bên sông Ô Lâu chờ một ‘danh phận’
Bên kia sông Ô Lâu, làng cổ Hội Kỳ vẫn lưu giữ hơn 20 ngôi nhà rường có tuổi đời từ 150 - 200 năm, nhưng đang đối mặt nguy cơ xuống cấp khi thiếu nguồn lực bảo tồn.
Những ngôi nhà rường bên dòng Ô Lâu
Dòng Ô Lâu chảy qua địa phận TP. Huế và Quảng Trị, cũng tạo nên ranh giới tự nhiên giữa hai làng cổ Phước Tích và Hội Kỳ. Nếu Phước Tích (xã Phong Dinh, TP. Huế) đã trở thành điểm đến quen thuộc trên bản đồ du lịch và văn hóa, thì bên kia sông, Hội Kỳ (xã Nam Hải Lăng, Quảng Trị) vẫn đang tìm kiếm một vị trí tương xứng với những giá trị văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế kỷ.
Hội Kỳ là ngôi làng có lịch sử hơn 500 năm, được hình thành bởi các dòng họ Nguyễn Văn, Dương Quang, Ngô Văn, Dương Văn, Trần. Đến nay, làng còn hơn 20 ngôi nhà rường cổ có giá trị về lịch sử, văn hóa và kiến trúc; trong đó có những ngôi nhà hơn 200 năm tuổi của các gia đình các ông Dương Văn Mạnh, Dương Quang Dân, Dương Văn Tuệ, Nguyễn Tiến Dũng...
Nhà rường Hội Kỳ chủ yếu được xây dựng theo kiểu ba gian hai chái hoặc một gian hai chái. Gian giữa thường là nơi thờ tổ tiên và tiếp khách; hai gian bên là không gian sinh hoạt của gia đình. Bên trong nhiều ngôi nhà còn lưu giữ sập gụ, tràng kỷ, tủ chè, hoành phi, câu đối và các đồ thờ tự có giá trị.
Những căn nhà cổ được xây dựng phù hợp với điều kiện tự nhiên của vùng đất thường xuyên chịu ảnh hưởng của lũ lụt. Nền nhà được tôn cao, mái lợp ngói liệt dày, hệ khung bằng gỗ mít liên kết bằng mộng, có thể tháo rời. Hệ thống cửa theo kiểu “thượng song hạ bản” vừa giúp lấy ánh sáng, vừa tạo sự thông thoáng. Những hoa văn chạm khắc trên vì kèo, xà gồ cũng gửi gắm quan niệm về văn hóa, tín ngưỡng và đạo lý gia đình.
Trong khuôn viên nhà ông Nguyễn Tiến Dũng, giàn cau, hàng trầu, cây mai vàng và hàng chè tàu được chăm chút, tạo nên không gian đặc trưng của một làng quê xứ Trung. Gia đình ông hiện còn hai ngôi nhà rường cổ, trong đó căn nhà chính kiểu một gian hai chái vẫn được bảo tồn tương đối nguyên vẹn.
Theo ông Dũng, để dựng được một ngôi nhà rường, người xưa phải tích trữ gỗ trong nhiều năm, lựa chọn vật liệu đồng đều về kích thước, màu sắc. Người thợ cũng phải có tay nghề cao để xử lý từng mối nối, hoa văn và cấu kiện. Vì thế, mỗi ngôi nhà không chỉ là nơi ở mà còn là một công trình kiến trúc gắn với lịch sử của gia đình và làng quê.
Không gian Hội Kỳ còn tạo dấu ấn bởi hệ thống đường làng, vườn nhà, đình, miếu, lăng tẩm và nhà thờ họ được bố trí hài hòa. Những hàng tre, hàng chè tàu và vườn cây bao quanh nhà rường tạo nên một không gian xanh, góp phần giữ lại diện mạo làng quê truyền thống.
Bảo tồn trước áp lực thời gian
Những giá trị ấy đang đứng trước nhiều thách thức. Bão lũ, thời tiết khắc nghiệt, thời gian và những thay đổi trong đời sống khiến nhiều nhà rường bị xuống cấp. Một số cấu kiện gỗ đã hư hỏng, mái ngói xô lệch, tường bị ẩm mốc, bong tróc.
Không ít gia đình hiện chỉ sử dụng nhà rường làm nơi thờ tự, tiếp khách; sinh hoạt hằng ngày chuyển sang những căn nhà mới được xây dựng bên cạnh. Việc duy tu, sửa chữa vì thế càng trở thành bài toán khó khi kinh phí trùng tu nhà rường theo đúng kỹ thuật truyền thống rất lớn.
Ông Dương Văn Mạnh, một người am hiểu về nhà cổ Hội Kỳ cho rằng, những ngôi nhà cha ông để lại không chỉ có giá trị về vật chất mà còn chứa đựng lịch sử, ký ức và văn hóa của mỗi dòng họ.
“Cái nhà tổ tiên mình để lại là văn hóa, là tinh hoa. Muốn giữ hồn cốt của làng, phải giữ được ngôi nhà trước đã. Mình giữ được ngày nào hay ngày đó thôi!”, ông Mạnh chia sẻ.
Theo ông Ngô Hồng Vỹ - Trưởng thôn Hội Kỳ, phần lớn nhà cổ hiện thuộc sở hữu của các hộ dân. Việc bảo tồn chủ yếu phụ thuộc vào điều kiện kinh tế của từng gia đình, trong khi nhiều hộ không đủ khả năng thực hiện những đợt trùng tu quy mô lớn. Đây là một trong những nguyên nhân khiến một số ngôi nhà xuống cấp hoặc phải thay đổi cấu kiện theo thời gian.
Người dân Hội Kỳ từng kỳ vọng những ngôi nhà rường của làng sẽ được nghiên cứu, lập hồ sơ để đề nghị công nhận di tích. Khi đó, họ hy vọng có thêm nguồn lực để bảo tồn, trùng tu và phát huy giá trị di sản, đồng thời mở ra cơ hội phát triển du lịch.
Trong khi Phước Tích bên kia sông Ô Lâu đã được công nhận là Di tích quốc gia và có điều kiện đầu tư, phát huy giá trị di sản, Hội Kỳ vẫn đang loay hoay với câu chuyện bảo tồn.
Chiều xuống sau một trận mưa, những mái ngói cũ phủ màu thời gian, những vì kèo gỗ in dấu năm tháng trong các ngôi nhà rường. Người dân vẫn cố gắng gìn giữ những gì cha ông để lại, nhưng thời gian không chờ đợi.
Nếu không có giải pháp bảo tồn phù hợp, những ngôi nhà rường cổ cuối cùng của Hội Kỳ có thể sẽ tiếp tục xuống cấp, và cùng với đó là nguy cơ mai một một phần ký ức của ngôi làng cổ bên dòng Ô Lâu.
