Miên man Gò Cỏ

Gặp lại ấu thơ

Dừng chân ở Sa Huỳnh (Quảng Ngãi), chỉ dăm phút sau đã có thể thong thả bước trên những phiến đá triệu năm ở làng Gò Cỏ. Vài năm gần đây, Gò Cỏ đã được định danh trên bản đồ du lịch, nhưng cũng chưa nhiều người biết tới. Bà Tám bỏm bẻm nhai trầu, dắt tay du khách rồi giới thiệu về làng mình bằng chất giọng Quảng Ngãi nơi miệt biển. Những vết tích từ xa xưa lặng lẽ hòa mình vào đời sống của ngôi làng, bằng những ô cửa sổ sơn xanh. Mấy gốc hoa giấy nở rực trước cửa, những chùm bông trang lô nhô trên bờ rào, lấp ló biển hiệu Homestay được làm từ vỏ sò, hay một vạt xương rồng được trồng ngay hàng thẳng lối. Dường như nhiều ngôi nhà khác đều làm thế.

Mới đây, khi Hợp tác xã du lịch ra đời, những cô, bác vốn quen quăng lưới, vá lưới, trồng lúa, trồng bông hay thu hoạch muối, nay đã tự mình làm du lịch: Trở thành chủ Homestay, hướng dẫn viên, thậm chí là ca sĩ hát bài chòi làm say lòng du khách.

Làng được phát triển du lịch bởi chính những người con sinh ra và lớn lên ở đây, mang tình yêu với đất, với biển. Những ngày rảnh rỗi, họ cùng nhau lợp lại mái tranh, đắp bờ tường đất trộn rơm, cửa mở quanh năm đón gió lùa mát rượi, dặm hàng chè tàu thêm xanh, xới đất cho cụm bông trang đỏ trước ngõ, rồi quây quần bên mép biển chờ thúng cá về nấu cơm. Người Gò Cỏ như sống tách biệt, lãng quên với thế giới bên ngoài.

Làng không có quán hàng bán đồ ăn, khách đến cứ như con cháu trong nhà, cùng nấu cùng ăn với chủ nhà. Có cá ăn cá, có rau ăn rau, có sắn khoai cũng ăn cùng, cứ như những đứa cháu đứa con ở phố về với quê kiểng vậy. Cũng những ông bà vồn vã hỏi han, cũng những cô dì tươi cười săn sóc, mà những nhà tranh trát đất, những cối đá chum nước, những vạt cây khóm hoa như gợi nhắc cho từng người bao điều về quê ngoại, quê nội, nơi có bóng dáng người mẹ già đứng bên rào ngóng từng đứa con xa trở về.

Sáng dậy bừng mắt, tô bún úp lồng bàn, bà Tám “sương gió” ở ngoài vườn khấp khiểng đi vào giục khách ăn cho nóng. Lời giục giã thân quen như lời của nội hay của ngoại đã bao lâu rồi chưa được nghe lại. Cơn gió lành mùa hè đưa ký ức tuổi thơ trở về, những ngày còn nội, còn ngoại, thân thương với chiếc võng bà đưa, đĩa hải sản tươi rói và bát canh chua lưỡi long thơm mát. 

Người Gò Cỏ hiền hòa, đáng mến đến thế, có lẽ chính đất và nước nơi này đã hun đúc nên hồn cốt ấy. Người tìm về đây tiếng là đi du lịch, là khách tham quan, nhưng kỳ thực là để chữa lành, để quên đi những xô bồ, ồn ã chốn phố thị, để tạm cho mình một khoảng an yên, tận hưởng những thân thương quê nhà đã trở nên xa vời. Đêm xuống, trong tiếng côn trùng rỉ rả, mùi mặn của gió biển và sóng dạt dào như lời ru, người ta dễ dàng quên đi tất thảy.

Dòng chảy của du lịch thương mại cũng đổ về Gò Cỏ, có những nhà đầu tư nhìn thấy tiềm năng và tìm đến. Không ít lời đề nghị kinh doanh hấp dẫn đã được đưa ra, như với bà Dìn được một vị khách từ Hà Nội ngỏ ý mua lại căn nhà và mảnh đất với một khoản tiền kha khá. Đổi lại, bà Dìn sẽ được ở lại làm thuê và được trả công. Nhưng bà đã từ chối.

Với bà Dìn hay nhiều người khác ở làng, căn nhà không chỉ là tài sản mà đó là di sản, là cái gốc không thể mang ra đổi chác. Có những giá trị không thể đo bằng tiền. Niềm tin vào tình yêu với mảnh đất tổ tiên là một di sản tinh thần mà không ai có thể mua nổi.

Ông Hỡi và vợ là bà Phố, dù tuổi cao vẫn tự vào rừng tìm tranh, tre và vật liệu để dựng nên ngôi nhà tranh vách đất mang hơi thở quá khứ. Ngôi nhà như một “bảo tàng gia đình” sống động, lưu giữ ký ức và văn hóa địa phương, đồng thời trở thành điểm dừng chân yêu thích của du khách. 

Cũng như ông Hỡi, bà Thương, dù đã chuẩn bị đủ tre nứa để xây thêm Homestay thứ hai, vẫn nhường cơ hội cho người khác trong làng. Với họ, không phải cạnh tranh, mà là công bằng; giữ tình làng nghĩa xóm quan trọng hơn mọi cơ hội kinh tế. 

Nhiều gia đình có Homestay thu hút khách cũng chủ động không mở thêm, để nhường phần cho những hộ ít điều kiện hơn cùng tham gia, cùng hưởng lợi và cùng phát triển bền vững. Nghĩa xóm tình làng muôn thuở dường như đọng lại ở nơi đây.

Miên man miền cổ tích

Bên mép biển rì rào, Gò Cỏ có vẻ đẹp khác biệt là nhờ đá. Những hình khối có tuổi đời đến 400 triệu năm, kiến tạo nên một Gò Cỏ vừa bền vững, vừa mang vẻ đẹp cổ kính lạ lùng. Đá ở khắp nơi, đường làng đá, hàng rào xếp đá, giếng cổ xây đá, ruộng bậc thang, những suối nước len lỏi, có gần chục giếng cổ vẫn còn được sử dụng nước trong vắt ngọt lành chảy ra từ đá.

Ở Gò Cỏ, dấu tích Sa Huỳnh vẫn in trong lòng đá và trong trí nhớ người làng, để lại món quà của thời gian: Muối. Hạt muối nơi đây như sợi nối qua các nền văn hóa Sa Huỳnh - Chăm Pa - Đại Việt. Trên những trảng đá triệu năm, du khách háo hức trải nghiệm cào muối, để giọt mồ hôi hòa vào nhịp chậm của thời gian.

Với người làng, muối không chỉ là gia vị, mà còn là ký ức tổ tiên, là lao động thủ công, nghề truyền thống - câu chuyện bền bỉ vượt thời gian. Muối đá tiền sử Gò Cỏ không giống bất kỳ loại muối nào: Không sản xuất đại trà, không đến từ nhà máy, mà kết tinh giá trị của nghị lực, của tình người sâu lắng. Muối được làm ra không để bán, mà để trao tặng như món quà đặc biệt - một phần ký ức xưa cũ còn được gìn giữ để hôm nay gửi lại cho người đời.

Gò Cỏ bây giờ như một điểm xanh về du lịch, mỗi ngày đón nhiều du khách cả Tây lẫn ta. Ông Nguyễn Viết Thanh, Chủ tịch UBND phường Sa Huỳnh chia sẻ, du lịch đã tạo nên những giá trị và hạnh phúc cho người dân Gò Cỏ, 90% thu nhập thuộc về gia đình chủ nhà, chỉ 10% dùng cho các dịch vụ công, vệ sinh, tổ điều phối. 

Chính quyền các cấp đang nỗ lực xây dựng Gò Cỏ thành trung tâm học tập mô hình tiêu biểu “liên kết bốn nhà” là Nhà nghiên cứu, Nhà nước, Nhà doanh nghiệp và Nhà dân bản địa để phát triển bền vững, toàn diện, tạo việc làm ổn định cho tất cả mọi người. Gò Cỏ hiện đang vinh dự là 1 trong 6 làng đại diện Việt Nam tham gia giải thưởng “Làng du lịch tốt nhất” lần thứ 5 của Tổ chức Du lịch Liên Hợp Quốc (UN Tourism) năm 2025.

Gò Cỏ nằm nép mình yên bình trên những dải gò đồi ven biển Sa Huỳnh, tạo nên một làng biển trên dốc cao, một địa thế độc đáo. Không chỉ thế, mảnh đất bé nhỏ ấy còn là nơi cất giữ những lớp trầm tích văn hóa đồ sộ, từ thời Sa Huỳnh cách đây 2.500 - 3.000 năm, qua văn hóa Chăm Pa rực rỡ, đến đời sống dân dã của cư dân Đại Việt cho đến tận bây giờ. 

Nhưng Gò Cỏ giống như nơi thời gian ngưng đọng, tách biệt với sự phát triển ồn ào của thế giới bên ngoài. Một ngôi làng chài ven biển hoang sơ và xinh đẹp với những nét sống nguyên bản, chân thật, với những người như bà Tám, bà Dìn, ông Hỡi, bà Phố, ông Sông, bà Thương cứ nằng nặng một cách sống, cách thương.