Nghệ nhân 86 tuổi phục dựng nghề dệt Tơ Đrá từ ký ức
Sau một thời gian dài mai một, nghề dệt thổ cẩm của người Tơ Đrá đang được khôi phục nhờ tâm huyết và đôi bàn tay khéo léo của các nghệ nhân ở thôn Đăk Tơ Lung, xã Đăk Kôi, tỉnh Quảng Ngãi.
Từ ký ức, phục dựng bộ công cụ dệt
Nhiều năm trước, khi các sản phẩm thổ cẩm công nghiệp giá rẻ bắt đầu xuất hiện phổ biến tại các thôn vùng đồng bào DTTS, nghề trồng bông, kéo sợi và dệt thủ công của người Tơ Đrá (nhóm địa phương thuộc dân tộc Xơ Đăng) ở thôn Đăk Tơ Lung đứng trước nguy cơ mai một.
Kỹ thuật chế tác các bộ dụng cụ dệt truyền thống dần bị quên lãng, số người còn biết làm nghề ngày một ít.
Trăn trở trước nguy cơ thất truyền nghề truyền thống của dân tộc, năm 2025, nghệ nhân A Trang (86 tuổi, trú thôn Đăk Tơ Lung, xã Đăk Kôi) quyết định tự mình phục dựng bộ công cụ dệt.
Không còn bản vẽ hay mô hình mẫu, ông phải lần tìm từng chi tiết từ ký ức về dụng cụ cán bông, bật bông và quay sợi.
Từ việc lựa chọn những thanh gỗ chắc, cành tre già không bị mối mọt đến gọt đẽo từng bánh quay, thanh cán bông, nghệ nhân A Trang đều tự tay thực hiện.
“Nghề dệt thổ cẩm của người Tơ Đrá độc đáo ở chỗ từ khâu xử lý bông thô đến khi thành sợi đều làm hoàn toàn bằng những dụng cụ truyền thống. Nếu không khôi phục được dụng cụ cán bông, bật bông, quay sợi thì sợi làm ra sẽ không có được độ tơi, xốp và bền đặc trưng”, nghệ nhân A Trang chia sẻ.
Sau nhiều tháng đẽo gọt, thử nghiệm và điều chỉnh, ông hoàn thành bộ công cụ cán bông, bật bông và quay sợi theo nguyên mẫu xưa.
Những dụng cụ tưởng đã thất truyền trở thành “chìa khóa” để người Tơ Đrá từng bước phục dựng toàn bộ quy trình dệt truyền thống.
Nối lại sợi chỉ thời gian
Khi bộ công cụ được phục dựng, công việc biến những quả bông thô thành những tấm thổ cẩm rực rỡ được tiếp nối bởi các phụ nữ Tơ Đrá.
Trong đó, Nghệ nhân Ưu tú Y Nía và nghệ nhân Y Khanh giữ vai trò nòng cốt trong khôi phục, truyền dạy kỹ thuật dệt cho thế hệ trẻ.
Dưới mái nhà sàn truyền thống, hình ảnh Nghệ nhân Ưu tú Y Nía cần mẫn quay sợi đã trở nên quen thuộc với người dân thôn Đăk Tơ Lung.
Từng thao tác được bà thực hiện thuần thục, biến những xơ bông mảnh thành các cuộn sợi chắc, sẵn sàng cho công đoạn nhuộm bằng màu tự nhiên từ lá, vỏ cây rừng.
“Kỹ thuật quay sợi đòi hỏi sự nhịp nhàng giữa chân và hai tay. Sợi bông kéo ra phải đều, không quá dày cũng không quá mỏng để khi dệt vải không bị rách hay cộm”, Nghệ nhân Ưu tú Y Nía chia sẻ.
Nếu Nghệ nhân Ưu tú Y Nía giỏi quay sợi, nghệ nhân Y Khanh lại thành thạo kỹ thuật dệt và tạo hoa văn trên thổ cẩm.
Theo nghệ nhân Y Khanh, với người Tơ Đrá, mỗi hoa văn không đơn thuần để trang trí mà còn kể những câu chuyện về thiên nhiên, cuộc sống và đời sống tâm linh.
“Từ hình ảnh chim rừng, ngọn núi, dòng sông đến những họa tiết hình học đối xứng đều mang những ý nghĩa riêng trong đời sống của người Tơ Đrá”, nghệ nhân Y Khanh cho biết.
Không chỉ dệt các sản phẩm phục vụ sinh hoạt gia đình và lễ hội, các nghệ nhân còn truyền nghề cho thiếu nữ trong làng, giúp thế hệ trẻ hiểu, yêu và tự hào hơn về trang phục truyền thống của dân tộc mình.
Khơi dậy sức sống mới cho nghề truyền thống
Việc phục dựng nghề dệt thổ cẩm ở thôn Đăk Tơ Lung không chỉ góp phần bảo tồn một giá trị văn hóa mà còn mở ra hướng phát triển sinh kế gắn với du lịch.
Nhờ sự chung tay của nghệ nhân A Trang, Y Nía, Y Khanh cùng cộng đồng người Tơ Đrá, những sản phẩm thổ cẩm giờ đây không chỉ xuất hiện trong lễ hội của làng mà còn được giới thiệu tại các điểm du lịch.
Ông Trần Đồng - Phó Chủ tịch UBND xã Đăk Kôi, cho biết các nghệ nhân ở thôn Đăk Tơ Lung đã từng bước khôi phục nghề dệt truyền thống. Gần đây, họ còn tham gia trình diễn nghề tại các điểm du lịch ở xã Măng Đen.
“Trong thời gian tới, chính quyền xã sẽ lồng ghép nguồn vốn từ Chương trình mục tiêu quốc gia để hỗ trợ các nghệ nhân tiếp tục giữ nghề, đồng thời quảng bá sản phẩm, kết nối các Tour du lịch trải nghiệm văn hóa, góp phần tăng thu nhập cho người dân”, ông Trần Đồng cho biết.
.jpg)
