Ngôi đền từng là điểm đặt trại giám quân của quân đội nhà Trần
Tọa lạc tại phường Lào Cai, tỉnh Lào Cai, Đền Quan không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng thuần túy mà còn gắn liền với lịch sử hình thành, bảo vệ và phát triển của vùng đất biên ải qua nhiều thế kỷ.
Ngôi đền mang dấu ấn lịch sử
Đền Quan được xây dựng vào khoảng thế kỷ XVII, ghi dấu quá khứ oanh liệt của cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Mông - Nguyên thế kỷ XIII. Từ xa xưa, Đền Quan đã nắm giữ vai trò chiến lược đặc biệt quan trọng trong công tác an ninh quốc phòng và khẳng định chủ quyền biên giới Việt – Trung.
Đền Quan là công trình tín ngưỡng được người dân lập nên tại khu vực kiểm soát của doanh trại quân đội nhà Trần, vừa thờ vọng quan giám sát trong tín ngưỡng thờ Tứ phủ, vừa thờ quan binh nhà Trần đã hy sinh trong cuộc kháng chiến chống giặc ngoại xâm.
Tương truyền, vị trí dựng đền chính là nơi đặt trại giám quân, trạm gác của quân đội nhà Trần nhằm giám sát toàn bộ các hoạt động ra vào, bảo đảm an toàn cho doanh trại.
Trong hệ thống phòng thủ biên giới thời bấy giờ, nếu Đền Thượng là nơi đặt đài hỏa hiệu canh phòng biên giới, khu vực Đền Cấm là doanh trại chính của quân đội Đại Việt, thì Đền Quan chính là "mắt xích" kiểm soát an ninh quân sự then chốt. Nơi đây khắc ghi công lao to lớn của quân đội nhà Trần do Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn trực tiếp chỉ đạo lên trấn ải vùng biên thùy Lào Cai.
Bà Nông Thị Loan, thủ nhang Đền Quan cho biết: Theo dòng thời gian, có sự đan bện hài hòa giữa ký ức lịch sử và những suy tưởng mang tính huyền thoại của Nhân dân, ngôi đền từng lưu dấu quá khứ hào hùng của dân tộc đã trở thành chốn vọng từ, tôn thờ Quan Đệ nhị Giám sát (hay Quan Lớn Đệ Nhị Thượng Ngàn) – vị thánh linh thiêng nổi tiếng thông minh, chính trực, văn võ song toàn trong thần điện tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ của người Việt.
Tương truyền, ngài là con trai thứ hai của Vua Cha Bát Hải Động Đình, được giao trọng trách cai quản miền sơn lâm núi rừng, thanh tra giám sát muôn loài.
Khu đền chính được xây dựng theo lối kiến trúc hình chữ Đinh (丁), kết hợp hài hòa với các đơn nguyên phụ trợ xung quanh như: Tiền tế, Hậu cung, Nhà Tả vu và Hữu vu… Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, năm 2005, Đền Quan được tỉnh Lào Cai quan tâm đầu tư, trùng tu lại toàn bộ. Nhờ đó, đền đã trở nên khang trang, rộng rãi và khuôn thước hơn nhưng vẫn giữ vẹn nguyên vẻ đẹp cổ kính của kiến trúc thuần Việt.
Bảo tồn, phát huy giá trị di sản trong đời sống đương đại
Trong khuôn viên linh thiêng của Đền Quan có cây đa lông trăm tuổi tỏa bóng mát cho ngôi đền. Năm 2016, Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam đã công nhận là Cây Di sản Việt Nam. Cây đa như một vị chứng nhân lịch sử lặng lẽ che chở và tăng thêm phần uy nghiêm, cổ kính cho ngôi đền.
Từ bao đời nay, Đền Quan giữ một vị trí đặc biệt quan trọng trong đời sống tinh thần của người dân sở tại nói riêng và tỉnh Lào Cai nói chung.
Đã trở thành một nét đẹp thuần hậu, vào mỗi kỳ thi hoặc trước thềm năm học mới, các cô cậu học trò lại tìm đến dâng hương tại đền để bày tỏ lòng tri ân tiền nhân và cầu mong học hành tiến bộ, thi cử hanh thông.
Hàng năm, Đền Quan duy trì tổ chức các lễ: Lễ thượng nguyên vào sáng mùng 10 tháng Giêng; Lễ tất niên được tổ chức vào mùng 2 tháng Chạp… để cầu phúc, cầu lộc, cầu mưa thuận, gió hòa, mùa màng bội thu…
“Các ngày lễ tiết và sinh hoạt văn hóa dân gian tại Đền Quan không chỉ góp phần bảo tồn, phát huy giá trị di sản trong đời sống đương đại mà còn là dịp để các thế hệ ôn lại truyền thống "uống nước nhớ nguồn"”, ông Ngô Ngọc Hà, Trưởng Ban Quản lý di tích phường Lào Cai cho biết thêm.
Với những giá trị lịch sử, văn hóa và tâm linh, Đền Quan được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh năm 2015. Nơi đây, đã và đang trở thành một địa chỉ sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng, du lịch tâm linh không thể bỏ qua trong hành trình tìm hiểu về lịch sử và bản sắc văn hóa phong phú của vùng đất biên cương Lào Cai.
.jpg)