Ngọn lửa Thích Quảng Đức và tinh thần nhập thế của Phật giáo hôm nay
Ngày 11/6/1963, Hòa thượng Thích Quảng Đức vị pháp thiêu thân giữa Sài Gòn, để lại một hình ảnh gây chấn động thế giới và trở thành biểu tượng đặc biệt trong lịch sử Phật giáo Việt Nam. Hơn 6 thập kỷ đã qua, ngọn lửa ấy vẫn được nhắc nhớ về niềm tin tôn giáo và khát vọng tự do tín ngưỡng.
Sự kiện lịch sử đặc biệt của Phật giáo
Tháng 5/1963, khi các phật tử tại Huế chuẩn bị cho lễ Phật Đản Phật lịch 2507, các nhà sư và phật tử ở chùa Từ Đàm đã nhận được chỉ thị từ tỉnh trưởng Thừa Thiên kiêm Thị trưởng Huế đề nghị, không treo cờ Phật giáo.
Ngày 6/5/1963, Phủ Tổng thống Sài Gòn phát Công điện yêu cầu chỉ treo cờ Quốc gia ở các cơ sở thờ tự mà không treo cờ các tôn giáo. Thực ra đây là âm mưu của chính quyền nhằm chia rẽ Phật giáo với tín đồ phật tử, với ý đồ hạ uy thế của một tôn giáo có ảnh hưởng sâu rộng trong các tầng lớp nhân dân.
Việc cấm treo cờ Phật giáo dịp Phật đản làm bùng lên sự phản ứng mạnh mẽ của tăng ni, phật tử tại Huế và nhiều địa phương miền Nam. Trước sự cương quyết của giới Phật giáo, chính quyền Ngô Đình Diệm buộc phải thương lượng, nhưng đồng thời tiếp tục tìm cách đàn áp phong trào đấu tranh.
Trước tình hình khẩn trương ấy, giới lãnh đạo Phật giáo đã tổ chức hội nghị tại chùa Từ Đàm (Huế), quyết định không chịu khuất phục và phát động một phong trào chống chính quyền Ngô Đình Diệm. Cảnh sát của chế độ Sài Gòn đã đàn áp dã man những người biểu tình hòa bình, bất bạo động, đặc biệt tại Đài Phát thanh Huế.
Ngày 21/5/1963, theo lệnh của Hòa thượng Thích Tịnh Khiết - Tổng Hội chủ Tổng hội Phật giáo Việt Nam đã tổ chức một cuộc lễ cầu siêu cho các nạn nhân bị thảm sát tại Huế trên toàn miền Nam. Sau lễ cầu siêu, hàng nghìn tăng ni phật tử đã tổ chức biểu tình hòa bình từ chùa Ấn Quang về chùa Xá Lợi.
Nhân dân Sài Gòn đã làm đúng theo đề nghị của giới lãnh đạo Phật giáo không tham gia biểu tình. Hàng loạt cuộc đấu tranh bất bạo động, hòa bình của giới Phật giáo sau đó đã diễn ra ở nhiều nơi, chính quyền Sài Gòn đã tăng cường đàn áp, bắt bớ, nhiều tăng ni, phật tử bị bắt cóc, đàn áp.
Ngày 11/6/1963, tại ngã tư Lê Văn Duyệt và Phan Đình Phùng, Sài Gòn (nay là ngã tư đường Cách Mạng Tháng Tám và Nguyễn Đình Chiểu, TP. Hồ Chí Minh), Hòa thượng Thích Quảng Đức đã tự thiêu để phản đối sự đàn áp Phật giáo của chính quyền Việt Nam Cộng hòa.
"Lời nguyện tâm huyết"của ngài trước khi giác linh theo ngọn khói về cùng với Phật có đoạn: ''Trước khi nhắm mắt về cảnh Phật, tôi trân trọng kính gởi lời cho Tổng thống Ngô Đình Diệm, nên lấy lòng bác ái, từ bi đối với quốc dân và thi hành chánh sách bình đẳng tôn giáo để giữ vững nước nhà muôn thủa. Tôi tha thiết kêu gọi chư Thượng tọa, Đại đức, tăng ni, phật tử nên đoàn kết nhất trí, hy sinh để bảo tồn Phật giáo''.
Sau khoảng 15 phút an nhiên thiền định trong biển lửa, nhục thân của Bồ tát Thích Quảng Đức được thỉnh về chùa Xá Lợi làm tang lễ. Tuy thi hài của Hòa thượng sau đó đã được hỏa táng lại, nhưng trái tim của ngài vẫn còn nguyên.
Trái tim xá lợi về sau được đặt trên một chiếc ly thủy tinh tại chùa Xá Lợi (TP. Hồ Chí Minh), hiện đang được lưu giữ tại Việt Nam Quốc Tự (TP. Hồ Chí Minh).
Bày tỏ sự khâm phục trước nghĩa cử dũng cảm vị pháp thiêu thân của Hòa thượng, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã điếu đôi câu đối: “Vị pháp thiêu thân, vạn cổ hùng uy thiên nhật nguyệt/ Lưu danh bất hủ, bách niên chính khí địa sơn hà”.
Nhà nhiếp ảnh Nguyễn Văn Thông, tác giả bức ảnh lịch sử khi còn sống đã chia sẻ cảm xúc khi bấm máy ghi lại khoảng khắc ấy: “Đó là hành động của một chiến sĩ - một "chiến sĩ" Phật giáo vô úy (không sợ hãi) đấu tranh vì sự hòa bình cho nhân loại”. Sự kiện này đã gây xúc động sâu xa trong mọi tầng lớp nhân dân Việt Nam và cả thế giới, không phân biệt tôn giáo.
Từ ngọn lửa bất diệt đến tinh thần Phật giáo hôm nay
Hằng năm, cứ sau mùa Phật đản, nhiều ngôi chùa trên cả nước lại trang nghiêm tổ chức lễ tưởng niệm Hòa thượng Thích Quảng Đức. Trong tiếng chuông chùa, trong khói trầm và những phút mặc niệm, sự kiện ngày 11/6/1963 được nhắc lại để khẳng định một giá trị bền vững về tinh thần Phật giáo luôn dấn thân tích cực vào đời sống nhân sinh để hóa độ, cứu khổ chúng sinh.
Theo Báo cáo tổng kết của Ban Thường trực Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam, tính đến tháng 12/2025, Phật giáo có 19.544 cơ sở thờ tự, gần 60.000 tăng ni và gần 60 triệu tín đồ phật tử và những người mến mộ Phật giáo.
Trong suốt chiều dài lịch sử dân tộc, Phật giáo Việt Nam luôn đồng hành cùng nhân dân, góp phần to lớn vào sự nghiệp dựng nước, giữ nước và xây dựng xã hội mới.
Đạo Phật không chỉ hiện diện dưới mái chùa, nghi lễ hay lời kinh tiếng kệ, mà còn trong cách con người biết sống tỉnh thức, biết yêu thương, biết làm điều phải, biết vị tha, vì cộng đồng.
Nếu ngọn lửa năm 1963 là biểu tượng của sự hy sinh vì đạo pháp và dân tộc, thì Phật giáo hôm nay tiếp nối tinh thần ấy bằng những việc làm cụ thể: Chăm lo an sinh xã hội, nuôi dưỡng đạo đức, lan tỏa lối sống nhân ái, đồng hành cùng đất nước trong xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
Tính đến tháng 11/2025, Giáo hội Phật giáo Việt Nam đã dành tổng trị giá 4.850 tỷ đồng cho các hoạt động an sinh xã hội, đã xây dựng được một mô hình can thiệp xã hội đa tầng, đa chiều.
Đây không phải là hoạt động từ thiện đơn thuần, mà là chiến lược phát triển cộng đồng. Trong đó, việc xây dựng 2.347 nhà tình thương, trao 156.000 suất học bổng, xây 412 cầu nông thôn và khoan 1.280 giếng nước không chỉ giải quyết nhu cầu trước mắt, mà còn tạo nền tảng cho phát triển bền vững.
Đặc biệt, trong thời kỳ đại dịch Covid-19 bùng phát, mô hình 1.247 điểm tiếp sức với 8,6 triệu suất ăn miễn phí, 380 tỷ đồng ủng hộ Quỹ Vaccine đã chứng minh khả năng huy động, tổ chức và triển khai nhanh chóng, hiệu quả các hoạt động từ thiện, an sinh xã hội một cách hệ thống của Phật giáo.
Giáo hội cũng làm từ thiện sửa sang, xây mới 47 trường phổ thông tại những vùng khó khăn, vùng núi và biên cương, hải đảo. Tổng số 5.680 lớp dạy nghề được mở ra để hỗ trợ và định hướng nghề nghiệp cho phật tử, nhân dân tại nhiều địa phương trong cả nước, nhất là nơi các làng nghề truyền thống, tạo trục cảnh quan Chùa - Đình và làng nghề truyền thống.
Phật giáo Việt Nam đã đi từ truyền thống "Hộ quốc an dân" đến bồi đắp triết lý sống, nhân cách và con người trong mọi thời đại, như sợi chỉ đỏ, kim chỉ nam xuyên suốt hệ giá trị và bản sắc dân tộc.
Sau hơn 6 thập kỷ, ngọn lửa Thích Quảng Đức vẫn không tắt trong ký ức người Việt. Ngọn lửa ấy đã đi qua lịch sử để trở thành ánh sáng của niềm tin, của lòng từ bi và tinh thần đấu tranh vì hòa bình.
Mỗi mùa tưởng niệm, tăng ni, phật tử không chỉ cúi đầu trước một bậc cao tăng đã hiến thân cho đạo pháp, mà còn tự nhắc mình sống xứng đáng hơn với giáo lý từ bi, vô ngã, vị tha mà Đức Phật đã trao truyền.
