Dấu tích di sản văn hóa Óc Eo

Con đường về tháp cổ Vĩnh Hưng đưa du khách qua những cánh đồng lúa, hàng cây xanh rì rào trong gió và những mái nhà thấp thoáng sau vườn cây ăn trái.

Nằm trên địa bàn xã Châu Thới, tỉnh Cà Mau (trước đây thuộc tỉnh Bạc Liêu), ngôi tháp cổ hiện lên giữa không gian đồng quê yên ả, mang vẻ trầm mặc của một công trình đã đi qua nhiều thế kỷ.

Tháp cổ Vĩnh Hưng là di tích tiêu biểu gắn với văn hóa Óc Eo ở Nam Bộ, có niên đại từ khoảng thế kỷ IV đến thế kỷ XIII sau Công nguyên. Năm 2024, Di tích khảo cổ Vĩnh Hưng được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt, khẳng định những giá trị nổi bật về lịch sử, văn hóa và khảo cổ học của công trình.

Đứng trước ngôi tháp, thời gian dường như lắng lại giữa không gian trầm mặc. Công trình đã chứng kiến biết bao đổi thay của vùng đất phương Nam, từ những cộng đồng cư dân cổ đến cuộc sống mới hôm nay. Những dấu tích còn lại vẫn gợi mở câu chuyện về một thời kỳ văn hóa từng phát triển rực rỡ.

Điều đáng chú ý là kỹ thuật xây dựng của người xưa. Giữa điều kiện tự nhiên đặc trưng của vùng đồng bằng sông nước, công trình bằng gạch vẫn tồn tại qua nhiều thế kỷ. Những mảng tường gạch cổ, kết cấu kiến trúc và dấu tích còn lưu lại cho thấy, trình độ kỹ thuật cùng khả năng sáng tạo đáng nể của những người thợ thời cổ đại.

Qua các cuộc khai quật khảo cổ, khu di tích đã phát hiện nhiều hiện vật bằng đồng, đá, gốm cùng dấu tích sinh hoạt của cư dân cổ. Đặc biệt, những tượng thần và tác phẩm điêu khắc có giá trị đã góp phần làm sáng tỏ đời sống văn hóa, tín ngưỡng cũng như khả năng giao lưu của cư dân Nam Bộ trong lịch sử. Một số hiện vật tiêu biểu được công nhận là Bảo vật quốc gia.

Những hiện vật ấy không đơn thuần là cổ vật được lưu giữ, mà còn là nguồn tư liệu quý để các nhà nghiên cứu tìm hiểu về một giai đoạn lịch sử. Qua từng mảnh gốm, pho tượng hay dấu tích kiến trúc, câu chuyện về đời sống vật chất, tinh thần và trình độ nghệ thuật của cư dân cổ dần được tái hiện.

Nhắc đến tháp cổ Vĩnh Hưng là nhắc đến văn hóa Óc Eo - một nền văn hóa khảo cổ quan trọng ở Nam Bộ, gắn với quá trình hình thành và phát triển của vương quốc Phù Nam thời cổ đại.

Các di tích và hiện vật khảo cổ cho thấy, cư dân xưa đã hình thành những cộng đồng sinh sống tương đối phát triển, biết thích nghi với môi trường sông nước, phát triển nghề thủ công và mở rộng giao lưu với nhiều khu vực.

Những dấu tích tín ngưỡng tại tháp cũng cho thấy sự giao thoa văn hóa diễn ra từ rất sớm. Biểu tượng Linga - Yoni trong không gian thờ tự gắn với tín ngưỡng Ấn Độ giáo, phản ánh ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ trong đời sống tinh thần của cư dân cổ.

Những yếu tố văn hóa tiếp nhận từ bên ngoài đã được bản địa hóa, hòa quyện với đời sống cộng đồng, tạo nên sắc thái riêng của văn hóa Óc Eo ở Nam Bộ.

Qua những dấu tích còn lại, có thể hình dung phần nào về những chuyến thuyền xuôi ngược trên các dòng sông, những cuộc gặp gỡ giữa cư dân các vùng đất và những bàn tay miệt mài dựng xây nên công trình. Tên tuổi những người thợ xưa có thể đã chìm vào quá khứ, nhưng di sản còn lại chính là minh chứng cho tài năng, trí tuệ và sức sáng tạo của họ.

Yêu cầu bảo tồn bằng giải pháp khoa học

Tháp cổ Vĩnh Hưng đã tồn tại hàng nghìn năm, song cũng không nằm ngoài những tác động của thời gian và môi trường tự nhiên. Độ ẩm, nước đọng, điều kiện khí hậu và quá trình xuống cấp có thể ảnh hưởng đến kết cấu công trình, đặt ra yêu cầu bảo tồn, tu bổ bằng những giải pháp khoa học, phù hợp với đặc điểm của di tích khảo cổ.

Theo thông tin công bố tháng 4/2026, tỉnh Cà Mau đã phê duyệt dự án tu sửa cấp thiết Di tích khảo cổ Vĩnh Hưng với tổng mức đầu tư hơn 14,4 tỷ đồng, dự kiến triển khai trong giai đoạn 2026 - 2028. Đây là bước đi cần thiết nhằm bảo vệ công trình, hạn chế nguy cơ xuống cấp và từng bước phát huy giá trị di sản.

Bên cạnh trách nhiệm của cơ quan quản lý và các nhà chuyên môn, ý thức của cộng đồng, du khách cũng đóng vai trò quan trọng. Việc tuân thủ quy định tham quan, không tác động vào cấu trúc công trình, không xâm hại hiện vật và cùng lan tỏa những câu chuyện về di sản là những hành động thiết thực để gìn giữ giá trị lịch sử, văn hóa.

Tháp cổ Vĩnh Hưng có nhiều tiềm năng trở thành điểm đến hấp dẫn đối với những người yêu lịch sử, văn hóa và du lịch khám phá. Tuy nhiên, phát triển du lịch cần song hành với bảo tồn, để di sản được giới thiệu rộng rãi nhưng không bị khai thác quá mức, làm ảnh hưởng đến những giá trị lịch sử, khoa học vốn có.

Chiêm ngưỡng những Bảo vật quốc gia ở tháp cổ Vĩnh Hưng

Tháp cổ Xốp Lợt chờ ngày tu bổ

Tháp cổ Bình Lâm: Kiệt tác ngàn năm của vùng đất võ