Người "chắp cánh" cho văn hóa Ca Dong
Ở tuổi 83, Nghệ nhân Ưu tú Hồ Văn Dinh vẫn đang lặng lẽ gìn giữ những giá trị văn hóa đặc sắc của người Ca Dong (thuộc dân tộc Xơ Đăng). Đôi mắt ông vẫn ánh lên niềm say mê mỗi khi nhắc đến lễ hội buôn làng hay tiếng chiêng đại ngàn...
Nhịp chiêng ngân giữa lưng chừng mây
Con đường vào nhà ông Hồ Văn Dinh ở thôn 5, xã Trà Đốc, TP. Đà Nẵng không dễ đi. Từ lòng hồ Sông Tranh, chúng tôi ngồi ghe vượt qua những con nước xanh thẫm, rồi men theo triền dốc đá quanh co mới đến được căn nhà sàn nép mình bên sườn núi.
Chiều vùng cao bảng lảng mưa. Khói bếp từ mái nhà gỗ cũ lững lờ bay trong màn sương mỏng. Người nghệ nhân tóc bạc trắng, chòm râu dài như cước bước ra đón khách bằng nụ cười hiền hậu.
Bên trong căn nhà đượm mùi khói bếp, những bộ cồng chiêng, trống, gùi tre được treo ngay ngắn trên vách gỗ. Không gian ấy giống như một góc nhỏ lưu giữ ký ức văn hóa của người Ca Dong. Ở tuổi 83, đôi mắt ông vẫn ánh lên niềm say mê mỗi khi nhắc đến lễ hội buôn làng hay tiếng chiêng đại ngàn.
Như sợ những ký ức ấy mai này bị lãng quên, ông cẩn thận lấy từ đầu giường ra một cuốn sổ cũ đã sờn mép. Từng trang giấy chi chít chữ viết và hình vẽ mô phỏng cây nêu, bộ chiêng, chiếc gùi cùng các nghi lễ truyền thống. Ông nâng niu lật từng trang như đang lần giở lại cả cuộc đời mình.
“Tôi ghi lại để con cháu sau này còn biết văn hóa của dân tộc mình. Mỗi dân tộc có cách làm cây nêu, đánh chiêng, cúng lễ khác nhau. Nếu không lưu lại, thì mai này người trẻ sẽ quên mất”, ông nói.
Đến bên bộ chiêng treo trên vách, đôi tay gầy guộc của nghệ nhân Dinh thoăn thoắt cầm dùi, chỉnh lại từng chiếc chiêng, cách mà các nghệ sĩ chuẩn bị trước khi lên sân khấu.
Khi ông bắt đầu chơi nhạc, âm thanh vang lên trong căn nhà sàn lưng chừng núi, lúc khoan thai như tiếng suối len qua ghềnh đá; lúc dồn dập cảm giác như những nhịp chân nhảy múa của người dân, trong những dịp lễ hội. Tiếng chiêng ngân vang hòa cùng tiếng mưa ngoài hiên, tạo nên một bản hòa tấu vang vọng rộn rã lòng người.
Vì am hiểu từ cồng chiêng, hát K’chéo, các nghi lễ, các truyền thống nên người dân vùng cao Bắc Trà My cũ vẫn quen gọi ông Hồ Văn Dinh, là “già làng đa tài”.
Giữ thanh âm núi rừng hòa nhịp với cuộc sống hôm nay
Không chỉ đau đáu với cồng chiêng, ông Hồ Văn Dinh còn là một trong số ít người ở Trà Đốc, vẫn bền bỉ giữ nghề đan lát truyền thống của dân tộc Ca Dong.
Những buổi chiều rảnh rỗi, ông lại ngồi bên hiên nhà chẻ tre, chẻ mây để đan gùi, đan giỏ. Đôi bàn tay gầy guộc vẫn thoăn thoắt như đã thuộc lòng từng nan tre, sợi mây suốt mấy chục năm qua.
Ông mang cho chúng tôi xem chiếc gùi vừa hoàn thành cách đây ít ngày. “Làm chiếc gùi này mất gần cả tuần. Giờ kiếm mây khó hơn trước nhiều, mà đi rừng cũng cực. Nhưng hễ ngồi vào đan là mê lắm, không bỏ được”, ông bảo
Ngày trước, người Ca Dong gần như gắn bó hoàn toàn với những vật dụng làm từ tre, mây. Từ gùi mang lúa, giỏ đựng đồ đến mâm tre dùng trong bữa cơm hằng ngày, đều do người trong làng tự làm. Theo ông, khi ấy hầu như ai cũng biết đan lát. Con trai, con gái đều có thể tự làm gùi hoặc giỏ tre để sử dụng hay tặng người thân.
“Bây giờ đồ nhựa, đồ inox nhiều quá nên ít người còn mặn mà với nghề. Mình mà không giữ thì sau này cũng không còn ai biết cái gùi, cái giỏ của người Ca Dong trông như thế nào”, ông trầm ngâm.
Có lẽ chính nỗi lo những nét đẹp cũ dần mai một, đã khiến ông bền bỉ giữ nghề suốt bao năm qua. Với ông, còn làm được ngày nào, thì còn truyền lại cho con cháu ngày đó.
Trong những buổi sinh hoạt cộng đồng ở Trà Đốc, hình ảnh người nghệ nhân tóc bạc say sưa hướng dẫn từng nhịp chiêng, từng bước múa đã trở nên quen thuộc với bà con nơi đây.
Nhiều năm qua, ông được mời tham gia truyền dạy văn hóa truyền thống tại các trường học, các đội cồng chiêng thanh, thiếu niên ở vùng cao Bắc Trà My cũ…
Và người nghệ nhân già ấy, bằng tất cả tình yêu văn hóa dân tộc của mình, vẫn đang âm thầm giữ nhịp cho thanh âm núi rừng luôn vang dội, hòa nhịp với cuộc sống hôm nay.
Với những đóng góp bền bỉ suốt hơn nửa đời người, năm 2019, ông được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú. Trong căn nhà gỗ của ông là những tấm bằng khen, giấy khen treo kín vách, là những phần thưởng minh chứng cho hành trình gắn bó với văn hóa Ca Dong của nghệ nhân già Hồ Văn Dinh.
