Người góp sức đổi mới tư duy đồng bào Mông xứ Nghệ

Lá thư từ Học viện Biên phòng

Lỳ Bá Thái quê ở bản Thăm Hốc, xã Mường Lống, tỉnh Nghệ An. Mấy chục năm trước, đường vào Mường Lống rất đỗi khó khăn. Chỉ chừng 50 km đường rừng, nhưng phải cuốc bộ mất 2 ngày mới ra đến trung tâm huyện lị. Xa xôi, cách trở, thành ra đói nghèo, lạc hậu… nhiều năm liền bám riết ở vùng đất biên cương này.

Thời ấy, vì nhà nghèo, vì nhận thức chưa đầy đủ, nhiều đứa trẻ ở các bản làng biên cương xứ Nghệ nói chung, ở xã Mường Lống nói riêng, không được đi học. Nhưng, bố mẹ của Lỳ Bá Thái thì khác. Ông cụ từng là cán bộ xã, nên có tư tưởng tiến bộ, mới mẻ. Cũng vì cái lý ấy mà các anh em của Lỳ Bá Thái được bố mẹ cho ăn học đầy đủ.

Vượt qua những năm tháng khốn khó đeo đuổi con chữ dưới những bản làng mờ sương, hết bậc THCS, Lỳ Bá Thái xung phong đi bộ đội, đóng quân ở Đồn Biên phòng Mường Típ. Có năng lực, nhanh nhẹn và luôn học hỏi, chàng thanh niên người Mông được cấp trên cử đi học hệ Cao đẳng Trường Đại học Biên phòng vào năm 1994.

Thời ấy, mỗi năm người Mông ở Nghệ An đón 2 cái Tết là Tết của người Mông và Tết cổ truyền dân tộc. Hai Tết này diễn ra liên tiếp trong 2 tháng cuối năm âm lịch. Thành ra, việc học của con em người Mông bị ảnh hưởng. Với những người đi học xa như Lỳ Bá Thái, thì rõ ràng là “mất Tết”.

Lỳ Bá Thái tâm sự: Người già tiếc, người trẻ tiếc lắm. Ai cũng bảo rằng, thế này thì mất Tết của người Mông rồi.

Sau những trằn trọc, đắn đo, năm 1995, Lỳ Bá Thái viết lá thư giãi bày tâm sự, nỗi lòng với các đồng chí Lãnh đạo tỉnh Nghệ An; đồng thời đề xuất nguyện vọng sáp nhập Tết của người Mông vào Tết cổ truyền của dân tộc. Bởi lẽ, sáp nhập được như thế thì Tết của người Mông không mất đi.

Bức thư ấy, Lỳ Bá Thái đợi mãi, nhưng không có hồi âm. Tuy nhiên, Lãnh đạo tỉnh Nghệ An đã nhìn nhận, suy nghĩ nghiêm túc vấn đề này. Và rồi, cuối năm 1995, tỉnh Nghệ An đã họp, đưa việc sáp nhập Tết của người Mông vào Tết cổ truyền dân tộc.

Tết năm 1995, bản Thăm Hốc và nhiều bản khác ở xã Mường Lống chỉ tổ chức 1 cái Tết, là Tết cổ truyền của dân tộc. Vì lý do này, Lỳ Bá Thái đã bị một số người cao tuổi trong bản cho rằng, chính anh là nguyên nhân làm mất Tết của người Mông. 

Thậm chí, có người còn gay gắt: “Thằng này cho đi học cái chữ, nhưng lại đi ngược lại phong tục, tập quán của đồng bào”. Lỳ Bá Thái phải giải thích mãi, cán bộ xã, cán bộ huyện cũng tuyên truyền, giải thích mãi thì sau đó, mọi người mới thuận cái bụng.

Sau khi có nghị quyết của HĐND tỉnh Nghệ An về việc hợp chung Tết của người Mông vào Tết cổ truyền của dân tộc, từ năm 1996, người Mông cả xã Mường Lống đón chung 1 cái Tết cổ truyền. Bắt đầu từ năm 1997, nhiều xã khác cũng đã học theo như thế. Đến những năm 2000 thì gần như cộng đồng người Mông ở Nghệ An chỉ còn đón 1 cái tết là Tết cổ truyền của dân tộc.

Nỗ lực vì một cộng đồng người Mông đổi mới

Sau rất nhiều vị trí công tác trong lĩnh vực Biên phòng, năm 2017, ông Thái được tỉnh Nghệ An quy hoạch, điều động sang làm Phó Bí thư Thường trực Huyện ủy Kỳ Sơn.

Phó Bí thư Thường trực Huyện ủy Kỳ Sơn Lỳ Bá Thái được xem là thế hệ chuyển tiếp trên hành trình đổi mới của một cộng đồng DTTS nơi miền Tây xứ Nghệ. Bản thân ông là một trong những người Mông đầu tiên ở vùng miền núi Nghệ An có bằng đại học. Và chính ông, đang viết nên tấm gương sáng về tinh thần vượt khó trong học tập.

Quá trình công tác, ông Thái đã rất nỗ lực trong việc góp tiếng nói để đồng bào dần thay đổi những phong tục, tập quán chưa phù hợp trong thời đại mới.

Theo ông Thái, trước đây, mỗi khi đau ốm, người Mông thường tổ chức lễ cúng, mà không đến các cơ sở y tế thăm khám, dẫn đến “tiền mất tật mang”. Trong tín ngưỡng ma chay, người Mông trước đây vẫn còn duy trì một số phong tục không còn phù hợp, vừa mất thời gian, vừa gây tốn kém...

Trước thực trạng đó, ông Thái và những người có trách nhiệm ở địa phương đã vào cuộc tuyên truyền, vận động bà con thay đổi theo nếp sống mới. “Mưa dầm thấm lâu”, lâu dần, bà con thấy hợp lý, thấy đúng nên đã nghe theo, từng bước xóa bỏ những phong tục không còn phù hợp, xây dựng đời sống văn hóa mới.

Khi chưa bỏ cấp huyện, sáp nhập cấp xã, ông Lỳ Bá Thái đã phối hợp cùng ông Thò Bá Rê (Phó Chủ tịch UBND huyện Kỳ Sơn - trước sáp nhập) thực hiện đề tài “Xây dựng nếp sống mới trong cộng đồng người Mông”. Ý tưởng ấy chưa hoàn thành thì ông Thái về nghỉ chế độ 178, còn ông Rê được phân công làm Bí thư Đảng ủy xã Keng Đu.

“Tôi sẽ khởi động lại đề tài ấy. Giờ mình có nhiều thời gian, nên sẽ toàn tâm để thực hiện. Tôi tin người Mông sẽ ủng hộ những suy nghĩ, cách làm của tôi vì một cộng đồng đổi mới và phát triển”, ông Thái kết lời.