Nhiều cây thuốc bản địa đã thành sản phẩm OCOP
Cà gai leo, dây thìa canh, chè dây, khôi nhung, xạ đen… những cây thuốc bản địa ở miền Tây Nghệ An đang trở thành sản phẩm OCOP, nâng cao giá trị cây trồng và mở thêm việc làm cho người dân.
Ảnh: NVCC
Nâng giá trị cây thuốc từ chế biến sâu
Dưới chân núi rừng Pù Mát, nhiều loại cây dược liệu từng chủ yếu được khai thác, thu hái hoặc trồng với quy mô nhỏ lẻ đang có thêm hướng phát triển khi được đưa vào chuỗi sản xuất, chế biến và xây dựng thương hiệu.
Cà gai leo, dây thìa canh, chè dây, khôi nhung, xạ đen… là những nguyên liệu được sử dụng để phát triển các dòng sản phẩm như trà túi lọc, trà hòa tan, cao dược liệu và viên hoàn. Thay vì chỉ bán nguyên liệu thô, việc đầu tư sơ chế, chế biến giúp kéo dài chuỗi giá trị, tạo thêm cơ hội tiêu thụ và nâng giá trị kinh tế của cây thuốc địa phương.
Một trong những mô hình đang triển khai hướng đi này là Công ty CP Dược liệu Pù Mát tại xã Con Cuông.
Thành lập từ năm 2016, đến nay, Công ty CP Dược liệu Pù Mát có 16 sản phẩm được công nhận OCOP, nhiều nhất trong số các chủ thể OCOP của tỉnh Nghệ An.
Doanh nghiệp đã đầu tư nhà máy rộng khoảng 2.500 m², dây chuyền sơ chế công suất 10 tấn nguyên liệu mỗi ngày cùng hệ thống sản xuất trà túi lọc, trà hòa tan, cao dược liệu và viên hoàn.
Hướng đến kiểm soát chất lượng ngay từ khâu nguyên liệu đầu vào, doanh nghiệp đã xây dựng vùng trồng tập trung khoảng 25 ha với các loại cây dược liệu chủ lực. Một số vùng trồng được tổ chức theo quy trình thực hành tốt trồng trọt và thu hái dược liệu của Tổ chức Y tế thế giới (GACP-WHO).
Theo ông Lê Văn Lương - Chi cục trưởng Chi cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn, Sở Nông nghiệp và Môi trường Nghệ An, toàn tỉnh hiện có 588 sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên, gồm 3 sản phẩm 5 sao, 40 sản phẩm 4 sao và 545 sản phẩm 3 sao.
Những con số này cho thấy chương trình OCOP đang mở thêm hướng đi cho nông sản, dược liệu địa phương. Khi nguyên liệu được chế biến thành sản phẩm có thương hiệu, giá trị không chỉ nằm ở cây trồng mà còn ở công nghệ sản xuất, chất lượng, mẫu mã và khả năng tiếp cận thị trường.
Tuy nhiên, chứng nhận OCOP không đồng nghĩa sản phẩm đã có đầu ra ổn định. Với dược liệu, chất lượng thành phẩm phụ thuộc nhiều vào giống cây, điều kiện canh tác, quy trình chăm sóc, thu hái và sơ chế.
Muốn phát triển bền vững, các cơ sở sản xuất phải duy trì được nguồn nguyên liệu đạt yêu cầu, đồng thời tìm kiếm thị trường tiêu thụ đủ sức hấp thụ sản phẩm.
Liên kết sản xuất, tạo việc làm cho người dân
Để cây dược liệu thực sự trở thành sinh kế, việc phát triển vùng trồng cần gắn với tổ chức sản xuất và bao tiêu nguyên liệu. Nếu người dân tự phát mở rộng diện tích nhưng thiếu hướng dẫn kỹ thuật hoặc không có đầu ra, lợi thế từ cây thuốc bản địa khó chuyển thành thu nhập ổn định.
Tại mô hình Dược liệu Pù Mát, HTX Dược liệu Pù Mát đảm nhiệm việc trồng, sơ chế; Công ty CP Dược liệu Pù Mát thu mua nguyên liệu, chế biến và phát triển sản phẩm.
HTX có 7 thành viên góp vốn, gồm 6 hộ dân và một pháp nhân là doanh nghiệp; ngoài ra có 68 thành viên liên kết không góp vốn.
Theo thông tin từ mô hình, doanh nghiệp hiện liên kết với 25 hộ dân trồng dược liệu, đồng thời hợp tác với HTX Dược liệu Pù Mát và Công ty CP Nam Dược trong hoạt động trồng dược liệu theo tiêu chuẩn GACP-WHO.
Cách tổ chức này tạo kết nối giữa người trồng với khâu sơ chế, chế biến, tiêu thụ, giúp nguồn nguyên liệu có địa chỉ tiếp nhận thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào thương lái hoặc thị trường tự do. Đồng thời, liên kết, sử dụng thường xuyên 25 lao động, với thu nhập bình quân khoảng 7,5 triệu đồng/người/tháng.
Còn ở Hợp tác xã nông dược Tĩnh Sáng Đường đã có quy mô 20 ha, quy trình sản xuất tuân thủ nghiêm ngặt theo tiêu chuẩn GACP-WHO. Hợp tác xã còn liên kết tốt với các nông hộ xung quanh, bao tiêu toàn bộ dược liệu cho 20 hộ xã viên khác.
Ở địa bàn miền núi, nơi sinh kế của nhiều hộ dân vẫn dựa vào sản xuất nông nghiệp quy mô nhỏ, thì việc liên kết trồng, chăm sóc, thu hái và sơ chế dược liệu góp phần đa dạng hóa nguồn thu.
Giá trị cây thuốc vì thế không chỉ được tính từ sản phẩm bán ra thị trường mà còn thể hiện ở cơ hội việc làm và phần thu nhập người dân có thể nhận được trong chuỗi sản xuất.
Dù vậy, liên kết vùng nguyên liệu vẫn đối mặt với yêu cầu khắt khe về kỹ thuật. Mô hình từng ghi nhận một số hộ chưa tuân thủ đầy đủ quy trình chăm sóc, tự ý sử dụng chất kích thích hoặc tăng lượng phân đạm để thúc cây sinh trưởng, ảnh hưởng đến chất lượng nguyên liệu. Với những trường hợp vi phạm cam kết, HTX đã chủ động dừng hợp tác.
Thực tế này cho thấy phát triển dược liệu không thể chỉ dừng ở việc vận động người dân chuyển đổi cây trồng hay mở rộng diện tích. Người trồng cần được hướng dẫn kỹ thuật, giám sát quy trình; HTX và doanh nghiệp phải thống nhất tiêu chuẩn, minh bạch trong thu mua và duy trì đầu ra.
Từ cây thuốc dưới chân núi rừng Pù Mát đến những sản phẩm OCOP, hướng đi này cho thấy tiềm năng nâng giá trị dược liệu bản địa khi gắn vùng trồng với chế biến và thị trường. Nhưng thước đo cuối cùng không chỉ là số sản phẩm được công nhận, mà còn là khả năng tiêu thụ, hiệu quả sản xuất và thu nhập thực tế của người dân.
Khi đầu ra được bảo đảm và người trồng có lợi ích rõ ràng, cây thuốc mới có thể trở thành nguồn sinh kế bền vững ở miền Tây Nghệ An.
