Những chiếc gùi độc đáo của người Gia Rai được làm từ vật bỏ đi
Những chiếc chốt bật từ lon bia, nước ngọt qua đôi tay khéo léo của bà Rơ Châm Phen (làng Mông Yố, xã Ia Phí, tỉnh Gia Lai) trở thành họa tiết trang trí bắt mắt, tạo diện mạo mới cho chiếc gùi truyền thống của đồng bào Gia Rai.
Từ vật bỏ đi thành họa tiết trên gùi
Với đồng bào Gia Rai, chiếc gùi từ lâu là vật dụng thân thuộc, gắn với đời sống thường ngày và những chuyến lên nương, xuống rẫy. Trước đây, đan gùi thường là công việc thể hiện sự khéo léo của người đàn ông. Ngày nay, nhiều phụ nữ Gia Rai cũng cầm nan, đan gùi và sáng tạo thêm những cách trang trí mới cho sản phẩm truyền thống.
Ý tưởng trang trí gùi bằng chốt bật lon đến với bà Rơ Châm Phen vào năm 2024. Trong một lễ hội ở làng, thấy nhiều vỏ lon bia, nước ngọt bị bỏ lại, bà nghĩ đến việc tận dụng những vật liệu này để làm đẹp cho chiếc gùi.
Bà thu gom lon, tháo lấy những chiếc chốt bật còn nguyên vẹn, làm sạch rồi lựa chọn theo màu sắc. Sau đó, từng chiếc chốt được kết nối, gắn lên thân gùi thành các đường viền và họa tiết trang trí.
Để làm nên một chiếc gùi hoàn chỉnh, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn, từ chọn nguyên liệu, chẻ và vót nan, xử lý tre nứa đến đan thân, tạo đáy, làm quai. Mỗi khâu đều đòi hỏi sự kiên trì và đôi tay khéo léo.
Riêng phần trang trí bằng chốt bật lon cũng mất nhiều công sức. Người làm phải sắp xếp các chi tiết cân đối, liên kết chắc chắn và phối màu hài hòa. Những chiếc chốt nhỏ có thể được kết thành họa tiết mô phỏng hoa văn thổ cẩm, hình bông hoa hoặc hình tam giác.
Cách làm này vừa tạo điểm nhấn mới cho chiếc gùi, vừa tận dụng những vật liệu đã qua sử dụng thay vì bỏ đi.
Chị Rơ Châm Xi Nan, người dân làng Mông Yố, cho biết các sản phẩm của bà Phen được làm rất công phu. Việc sử dụng chốt bật lon khiến chiếc gùi trở nên lạ mắt nhưng vẫn giữ được nét truyền thống.
“Tôi đã giới thiệu sản phẩm với bạn bè ở nhiều nơi, mọi người rất thích và đặt mua. Có người còn nhờ làm mẫu theo yêu cầu”, chị Xi Nan nói.
Thêm sức sống cho nghề đan gùi
Theo bà Phen, để trang trí gùi bằng chốt bật lon, ngoài đôi tay khỏe và khéo, người làm còn phải biết phối màu, bố trí họa tiết sao cho hài hòa với hình dáng chiếc gùi.
Mỗi tháng, bà làm được khoảng 2 chiếc gùi. Riêng công đoạn trang trí một sản phẩm mất khoảng 4 - 5 ngày.
Mỗi chiếc gùi hoàn thiện được bán với giá từ 600.000 - 800.000 đồng. Không chỉ người dân trong làng, một số du khách khi đến địa phương cũng tìm xem và đặt mua sản phẩm.
“Có người thích và mua sản phẩm, mình rất vui. Công việc này vừa giúp giữ nghề truyền thống, vừa mang lại thêm thu nhập để trang trải cuộc sống gia đình”, bà Phen chia sẻ.
Sau khi hoàn thiện, chiếc gùi vẫn giữ dáng vẻ quen thuộc của sản phẩm truyền thống Gia Rai nhưng có thêm điểm nhấn từ những mảng ánh kim loại. Sự tương phản giữa tre, nứa mộc mạc và những chiếc chốt bật lon khiến sản phẩm trở nên nổi bật, phù hợp để sử dụng, trưng bày tại lễ hội hoặc giới thiệu với du khách.
Chị Rơ Châm Xi Na - Tổng Giám đốc Hợp tác xã Làng du lịch cộng đồng Ia Phí, cho biết từ những vật liệu tưởng như bỏ đi, bà Phen đã sáng tạo thành các sản phẩm hữu dụng và đồ trang trí mang nét đặc trưng của đồng bào Gia Rai.
Sản phẩm hiện được giới thiệu trên Facebook, Zalo, TikTok và tại các hoạt động lễ hội. Theo chị Xi Na, nhiều khách hàng, du khách bày tỏ thích thú trước cách làm mới mẻ này.
Hợp tác xã đang tiếp tục phối hợp với địa phương kết nối các hoạt động trưng bày, quảng bá, giúp sản phẩm tiếp cận nhiều du khách hơn.
Với bà Phen, làm mới chiếc gùi không có nghĩa là thay đổi truyền thống. Những chiếc chốt bật lon chỉ là một cách tạo thêm diện mạo mới cho sản phẩm quen thuộc, qua đó góp phần đưa nét đẹp văn hóa Gia Rai đến gần hơn với đời sống hiện đại và tạo thêm động lực để nghề đan gùi tiếp tục được gìn giữ, trao truyền.
