Những con sóng nơi đầu núi: Để chính sách không còn đi bộ vào bản (Bài 1)
Những con sóng bắt đầu vượt núi, những cuốn sổ giấy và những chuyến đi bộ xuyên đêm của cán bộ cơ sở cũng dần lùi lại phía sau. Chuyển đổi số đang mở ra một cách quản trị mới ở vùng cao, nơi chính sách có thể đến gần dân hơn, nhanh hơn và chính xác hơn.
Lời tòa soạn:
Ở những nơi từng được gọi là vùng “lõm sóng”, những con sóng mới đang dần hiện diện nơi đầu núi. Đó không chỉ là sóng viễn thông, Internet hay dữ liệu số, mà còn là làn sóng của tri thức, của phương thức quản trị mới và những cơ hội phát triển đang len sâu vào từng bản làng vùng cao.
Từ những bản làng nằm cheo leo giữa đại ngàn, cách trung tâm xã hàng chục cây số đường núi, khoảng cách địa lý đang từng bước được thu hẹp bởi công nghệ. Những “con sóng” mới không chỉ kết nối người dân với thế giới bên ngoài, mà còn giúp chính sách đến gần dân hơn, nhanh hơn và sát thực hơn, thay dần những cuốn sổ giấy cùng đôi chân lặn lội của cán bộ cơ sở.
Tuyến bài “Những con sóng nơi đầu núi” ghi nhận những chuyển động ấy - nơi công nghệ đang vượt núi, băng qua những chia cắt địa hình để kết nối vùng cao với nhịp phát triển chung của đất nước; đồng thời cho thấy, phía sau những cột sóng, đường truyền và dữ liệu số là khát vọng không để bất cứ bản làng nào bị bỏ lại phía sau trên hành trình phát triển.
Dữ liệu chưa tới, chính sách còn chậm nhịp
Ở nhiều địa bàn vùng đồng bào DTTS và miền núi, không ít cán bộ cơ sở từng ví việc triển khai chính sách giống như “đi trong sương mù”. Địa bàn rộng, dân cư sống phân tán, thông tin biến động liên tục, trong khi dữ liệu chủ yếu vẫn được cập nhật thủ công, khiến hành trình đưa chính sách đến với người dân luôn chậm hơn kỳ vọng.
Có những mùa mưa, đường vào bản bị sạt lở, chia cắt nhiều ngày liền, việc rà soát, cập nhật thông tin gần như đình trệ. Ngay cả trong những ngày nắng ráo, cán bộ cơ sở cũng phải tranh thủ đi từng nhà vào buổi tối, bởi ban ngày bà con lên nương, điện thoại nhiều nơi không có sóng để liên lạc trước.
Minh Khai là xóm đặc biệt khó khăn của xã Tĩnh Túc, tỉnh Cao Bằng, được sáp nhập từ các xóm nhỏ của xã Triệu Nguyên, huyện Nguyên Bình cũ. Toàn xóm có 59 hộ, sinh kế chủ yếu dựa vào cây trồng nông nghiệp như ngô, lúa, lạc và đỗ tương.
Theo Bí thư chi bộ xóm Minh Khai Hoàng Văn Vậy, nhiều hộ dân sinh sống ở những khu vực chưa có sóng điện thoại, muốn đến nhà phải đi bộ men theo đường núi. Ban ngày bà con thường không ở nhà nên nếu có việc đột xuất phải đi buổi tối, dù biết nguy hiểm nhưng vẫn phải đi.
Câu chuyện ở Minh Khai cũng là thực tế chung tại nhiều địa bàn đặc biệt khó khăn của tỉnh Cao Bằng. Khoảng cách địa lý không chỉ làm tăng áp lực cho cán bộ cơ sở, mà còn khiến không ít chương trình, dự án phát triển kinh tế - xã hội chưa thể “về đích” như kỳ vọng.
Với Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi giai đoạn 2021 - 2025 kéo dài của các năm trước chuyển sang năm 2026, tính đến 18/5/2026, tỉnh Cao Bằng mới giải ngân được 15,2%. Dự kiến đến 30/6/2026, toàn tỉnh thực hiện giải ngân khoảng 40%, tương đương 196,6 tỷ đồng.
Xác định thiếu "những con sóng" đang là một trong những “điểm nghẽn” lớn, Cao Bằng đang tăng tốc chuyển đổi số, phấn đấu phủ cáp quang và mạng di động băng thông rộng đến 100% thôn, bản trong năm 2026. Nhưng để những “con sóng” dữ liệu thực sự “vượt núi”, Cao Bằng cần xóa bỏ 69 thôn, xóm còn “lõm sóng”, trong đó có 32 thôn chưa có điện lưới.
“Độ trễ” từ những khoảng trống dữ liệu
Không riêng tỉnh Cao Bằng mà ở nhiều địa phương vùng đồng bào DTTS và miền núi, khoảng cách địa lý vẫn đang tạo ra “độ trễ” trong thực thi chính sách. Không ít chương trình dù đã có nguồn lực nhưng do dữ liệu thiếu đồng bộ, cập nhật chậm nên việc triển khai chưa đạt hiệu quả như kỳ vọng.
Hạ tầng số, trang thiết bị, nhất là tại cấp cơ sở, vùng sâu, vùng xa còn thiếu, lạc hậu; vẫn còn một số địa bàn lõm sóng, trắng sóng. Trong quý II/2026, Bộ Công Thương chủ trì, chỉ đạo EVN phối hợp với các địa phương rà soát, đánh giá và kiến nghị lựa chọn phương án cấp điện phù hợp đối với 410 thôn, bản chưa có điện. Bộ Quốc phòng chủ trì, phối hợp với các bộ, cơ quan, địa phương tổng hợp tình hình, kết quả xử lý các điểm lõm sóng, trắng sóng, đề xuất phương án xử lý, báo cáo Thủ tướng Chính phủ trong tháng 7/2026, phấn đấu cơ bản xử lý các khu vực lõm sóng trong năm 2026.
(Trích Thông báo số 246/TB-VPCP kết luận Phiên họp lần thứ ba, ngày 11/5/2026 của Ban Chỉ đạo Chính phủ về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và Đề án 06)
Một trong những hạn chế lớn trong thực hiện chính sách là sai số trong quá trình thu thập thông tin. Việc điều chỉnh dữ liệu sẽ mất nhiều thời gian, làm chậm tiến độ triển khai chính sách, thậm chí nếu không điều chỉnh kịp thời sẽ không đúng đối tượng thụ hưởng.
Đơn cử việc rà soát hộ nghèo, đối tượng bảo trợ xã hội hay nhu cầu hỗ trợ của người dân lâu nay chủ yếu dựa vào thống kê thủ công. Chỉ cần sai lệch ở một biểu mẫu hoặc cập nhật chậm một khâu, toàn bộ quy trình phải rà soát lại từ đầu.
Thực tế này, từng xảy ra tại một số xã miền núi của tỉnh Quảng Ngãi trong quá trình rà soát hộ nghèo cuối năm 2025. Tại xã Sơn Mai, sau khi địa phương gửi kết quả rà soát lên cấp tỉnh, cơ quan chuyên môn phát hiện số liệu giữa các phụ lục chưa khớp, thiếu thông tin và chưa thống nhất với kết quả phê duyệt trước đó.
Ở xã Khánh Cường, địa phương cũng phải tổ chức điều tra, thu thập lại toàn bộ thông tin hộ dân và bổ sung hồ sơ họp thôn để hoàn thiện dữ liệu. Những sai số tưởng như nhỏ trong từng con số thống kê, lại có thể khiến chính sách chậm thêm để rà soát, điều chỉnh.
Yêu cầu đặt ra hiện nay không chỉ là, bảo đảm chính sách “đúng đối tượng”, mà còn phải “đúng thời điểm”. Bởi vậy, việc xây dựng cơ sở dữ liệu số về công tác dân tộc đang trở nên cấp thiết, chỉ khi dữ liệu được kết nối và cập nhật theo thời gian thực, khoảng cách giữa chính sách và người dân mới có thể thực sự được rút ngắn.
Những con sóng mới gỡ “điểm nghẽn” mang chính sách vượt núi
Những hạn chế trong thực hiện chính sách dân tộc giai đoạn 2021 - 2025 đã được Bộ Dân tộc và Tôn giáo nhìn nhận rõ trong Báo cáo số 812/BC-BDTT ngày 31/3/2026.
Theo đánh giá của Bộ, việc cập nhật dữ liệu, phản hồi từ cơ sở có thời điểm còn chậm; chuyển đổi số và ứng dụng khoa học công nghệ trong lĩnh vực công tác dân tộc chưa đồng đều, khiến hiệu quả triển khai chính sách chưa đạt như kỳ vọng.
Các “điểm nghẽn” này cũng đã được Tổng Bí thư - Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh tại cuộc gặp mặt các đại biểu Quốc hội là người DTTS ngày 20/4/2026. Theo Tổng Bí thư - Chủ tịch nước, dù đời sống người dân từng bước được cải thiện, nhưng vùng đồng bào DTTS và miền núi vẫn là khu vực còn nhiều khó khăn, khoảng cách phát triển còn lớn, đặc biệt trong tiếp cận hạ tầng, nguồn nhân lực và chuyển đổi số.
“Chuyển đổi số không chỉ là đầu tư hạ tầng hay ứng dụng phần mềm mà trước hết là thay đổi tư duy quản lý, phương thức làm việc và cách tổ chức thực hiện nhiệm vụ”.
(Thứ trưởng Bộ Dân tộc và Tôn giáo Nguyễn Hải Trung)
Tổng Bí thư - Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, để đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới, công tác dân tộc cần một cách tiếp cận đồng bộ và thực chất hơn, trong đó chuyển đổi số phải trở thành động lực quan trọng để rút ngắn khoảng cách phát triển.
Quán triệt tinh thần Nghị quyết 57-NQ/TW và chỉ đạo của Tổng Bí thư - Chủ tịch nước, Bộ Dân tộc và Tôn giáo đang thúc đẩy chuyển đổi số toàn diện lĩnh vực dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo. Trọng tâm hiện nay là tháo gỡ những “barie” về hạ tầng công nghệ, nguồn nhân lực và cơ chế phối hợp dữ liệu.
Thứ trưởng Bộ Dân tộc và Tôn giáo Nguyễn Hải Trung cho biết, Bộ đang khẩn trương xây dựng Cơ sở dữ liệu về Dân tộc và Đề án nâng cao năng lực số cho người dân vùng đồng bào DTTS và miền núi, phấn đấu hoàn thành trước ngày 31/12/2026.
Song song với đó, là việc hoàn thiện cơ chế chia sẻ dữ liệu dùng chung, phân cấp rõ trách nhiệm và nâng cao hiệu quả kết nối, liên thông hệ thống.
Trong bối cảnh phân cấp, phân quyền ngày càng mạnh mẽ, yêu cầu chuyển đổi số trong lĩnh vực dân tộc và tín ngưỡng, tôn giáo không còn là lựa chọn mang tính kỹ thuật, mà đã trở thành điều kiện để bảo đảm hiệu quả quản trị. Khi nhiều nhiệm vụ được chuyển giao về địa phương, dữ liệu càng phải được cập nhật theo thời gian thực, liên thông và đồng bộ đến tận cơ sở.
Ở những vùng núi cao còn nhiều chia cắt, một cột sóng được dựng lên không chỉ để bắt tín hiệu điện thoại, mà còn để rút ngắn hành trình của chính sách đến với người dân.
Chỉ khi từng hộ dân, từng bản làng được hiện diện đầy đủ trên “bản đồ số” của chính sách, những “con sóng” chuyển đổi số mới có thể lan xa, trở thành động lực kéo gần khoảng cách phát triển giữa vùng cao với miền xuôi.
