Những vấn đề cấp bách của đồng bào Lô Lô ở Cao Bằng: Nhận diện “điểm nghẽn” về giáo dục (Bài 2)

Hơn 43,8% dân số không biết tiếng phổ thông

Hiện Cao Bằng là một trong những tỉnh có tỷ lệ dân số không biết tiếng phổ thông còn cao so với mặt bằng chung cả nước. Theo thống kê, toàn tỉnh còn khoảng 30 nghìn người mù chữ mức độ 2 và trên 3 nghìn người mù chữ mức độ 1, trong đó có nhiều người là đồng bào dân tộc Lô Lô.

Theo kết quả điều tra thông tin kinh tế - xã hội của 53 DTTS lần thứ 3 năm 2024, được Bộ Dân tộc và Tôn giáo công bố tháng 7/2025, dân tộc Lô Lô ở Cao Bằng có 2.848 nhân khẩu; trong đó có 1.248 người từ 15 tuổi trở lên không biết đọc, viết tiếng phổ thông, chiếm hơn 43,8%.

Không biết tiếng phổ thông là một rào cản lớn trong việc đưa chủ trương, chính sách “bén rễ” vào đời sống của đồng bào Lô Lô. Việc khai thác tiềm năng, lợi thế địa phương cũng như bản sắc văn hóa đặc sắc của đồng bào để phát triển kinh tế vì thế cũng bị ảnh hưởng.

Xóm Khuổi Khon (huyện Bảo Lạc) nơi có 61 hộ dân tộc Lô Lô sinh sống tập trung là một trong những điểm du lịch cộng đồng hấp dẫn của tỉnh Cao Bằng. Nhưng như chia sẻ của chị Chi Thị Phêng, hướng dẫn viên du lịch ở Khuổi Khon, người dân ở đây vẫn chủ yếu giao tiếp bằng tiếng Lô Lô, một số người không biết tiếng phổ thông.

“Đồng bào Lô Lô có bản sắc văn hóa phong phú, ẩm thực đặc sắc, có nghề dệt truyền thống độc đáo. Nếu giao tiếp được bằng tiếng phổ thông thì bà con có cơ hội giới thiệu, quảng bá đầy đủ bản sắc, đồng thời tạo thêm trải nghiệm để níu chân du khách đến Khuổi Khon”, chị Phêng cho biết.

Tỷ lệ đi học đúng cấp, đúng tuổi thấp

Với sự quan tâm đầu tư của Trung ương và của tỉnh, cơ sở vật chất trường lớp được tăng cường, các chính sách hỗ trợ học tập được triển khai thường xuyên, liên tục, tạo “điểm tựa” để con em đồng bào dân tộc Lô Lô theo đuổi con chữ. Tuy nhiên, càng lên cấp học cao, tỷ lệ đi học của học sinh dân tộc Lô Lô càng giảm.

Theo kết quả điều tra thông tin kinh tế - xã hội lần thứ 3, tỷ lệ đi học của học sinh dân tộc Lô Lô đạt mức “cực đại” ở cấp Tiểu học (107,4%), nhưng giảm xuống 90,9% ở cấp trung học cơ sở (THCS). Đến cấp trung học phổ thông (THPT), tỷ lệ này chỉ còn 26,1%.

Không khó để lý giải thực trạng này. Ở cấp Tiểu học và THCS, đa số học sinh dân tộc Lô Lô được học tại xã, với hệ thống trường phổ thông được đầu tư đồng bộ ở những địa bàn có đồng bào Lô Lô sinh sống (trước khi vận hành chính quyền địa phương 2 cấp thuộc huyện Bảo Lâm và huyện Bảo Lạc).

Trong 2.848 nhân khẩu dân tộc Lô Lô đang sinh sống tại 9 xóm thuộc 4 xã của tỉnh Cao Bằng, có 1.185 người trong độ tuổi đi học. Nhưng có khoảng 1,4% người trong độ tuổi Tiểu học không đến trường; ở cấp THCS là 12,4%; cấp THPT là 64,2%.

Điều tra thông tin kinh tế - xã hội của 53 DTTS năm 2024, được Bộ Dân tộc và Tôn giáo công bố ngày 18/7/2025.

Còn ở cấp THPT, nếu trúng tuyển vào trường THPT dân tộc nội trú tỉnh, học sinh phải đi học xa; nếu học tại các trường THPT huyện thì khó tiếp cận chính sách nội trú. Điều kiện kinh tế gia đình khó khăn, khoảng cách địa lý lớn khiến tỷ lệ học sinh Lô Lô theo học cấp THPT thấp.

Một vấn đề đáng lưu ý là tỷ lệ đi học đúng độ tuổi của học sinh dân tộc Lô Lô ở Cao Bằng cũng giảm dần theo cấp học. Ở Tiểu học, tỷ lệ này đạt 97,5%; lên THCS giảm còn 97%; cấp THPT chỉ còn 25,6%.

Lao động chủ yếu không có chuyên môn kỹ thuật

Tình trạng học sinh giảm dần theo từng cấp học dẫn tới số nhân khẩu dân tộc Lô Lô ở Cao Bằng có trình độ học vấn THPT rất thấp, chỉ đạt 5,7% trong tổng số 1.980 người từ 15 tuổi trở lên. Ở Tiểu học, tỷ lệ này là 25,9% (số liệu gốc), cấp THCS là 18,9%.

Đặc biệt, trong 1.980 người từ 15 tuổi trở lên có 49,4% người có trình độ dưới Tiểu học. Con số này phần nào cảnh báo nguy cơ tái mù chữ đang hiển hiện trong đồng bào dân tộc Lô Lô.

Thực trạng trên khiến tỷ lệ lao động không có chuyên môn kỹ thuật trong đồng bào Lô Lô ở Cao Bằng rất cao. Theo điều tra thông tin kinh tế - xã hội của 53 DTTS lần thứ 3, tỷ lệ lao động người Lô Lô có trình độ đại học trở lên chỉ đạt 0,2%, cao đẳng là 0,1%.

Trong 1.980 người Lô Lô ở Cao Bằng từ 15 tuổi trở lên thuộc độ tuổi lao động, có tới 98,5% lao động không có chuyên môn kỹ thuật; tỷ lệ lao động sơ cấp chỉ 0,3%, trung cấp là 0,6%.

Những chỉ số trên cho thấy những “điểm nghẽn” trong lĩnh vực giáo dục – đào tạo của đồng bào dân tộc Lô Lô ở Cao Bằng. Với đặc thù đại đa số sống ở nông thôn, sản xuất chủ yếu là nông – lâm nghiệp, đây thực sự là vấn đề cấp bách, cần có giải pháp căn cơ để giải quyết, tạo nền tảng cho các chính sách phát triển kinh tế, văn hóa “bén rễ” vững chắc trong cộng đồng.