Nối dài hành trình tri thức nơi biên cương xứ Nghệ: Xây dựng các trường liên cấp - Giải pháp căn cơ (Bài 1)

Bộn bề sự học vùng biên

Ở nhiều xã biên giới của tỉnh Nghệ An, hành trình đến trường của học sinh, vẫn là câu chuyện đầy gian nan, vắt qua bao thế hệ. Có em phải dậy từ mờ sáng, đi bộ hàng giờ qua những con dốc dựng đứng, lội qua suối sâu và trở về nhà khi trời đã tối mịt. Không ít trường hợp phải nghỉ học dài ngày chỉ vì đường bị chia cắt, do mưa lũ và sạt lở đất.

Thực trạng này kéo dài nhiều năm, tạo nên những khoảng trống lớn trong việc tiếp cận giáo dục của lớp lớp học sinh vùng biên. Khi việc đến lớp đã là một thử thách, thì việc học chuyên cần rồi học tốt, đang trở thành điều rất khó khăn đối với nhiều học sinh vùng cao.

Tại xã Tri Lễ, nơi có 6 bản người Mông xa tít tắp sát biên giới Việt - Lào, sự học là điều không hề đơn giản. Theo thầy Hồ Đức Quảng, Hiệu trưởng trường Phổ thông dân tộc bán trú THCS Tri Lễ, nhà trường hiện có hơn 900 học sinh, trong đó khoảng 30 - 40% ở tại 6 bản người Mông là Minh Châu, Mường Lống, Huồi Mới, Nậm Tột, Huồi Xái, Pà Khốm. Vào mỗi chiều Chủ nhật, các em đến trường và chiều thứ 6 lại trở về nhà. 

"Thời tiết thuận lợi, các em đến trường đầy đủ. Những khi mưa gió, hay gia đình có việc, các em đến trường không đầy đủ, ảnh hưởng rất nhiều đến việc dạy và học" thầy Hồ Đức Quảng cho biết.

Để gieo chữ, rất nhiều trường vùng biên vẫn còn đang duy trì lớp ghép, điểm lẻ. Ở thời điểm hiện tại, tại 21 xã biên giới Nghệ An có khoảng 120 trường của hai bậc TH và THCS với 80 điểm lẻ. Cụ thể, bậc Tiểu học có 46 trường Tiểu học với 74 điểm lẻ, 4 trường Phổ thông dân tộc bán trú TH&THCS, bậc THCS có 40 trường với 6 điểm lẻ. Vì thế, các giáo viên buộc phải “cắm bản” trong điều kiện sinh hoạt muôn vàn khó khăn.

Câu chuyện ở Trường Phổ thông dân tộc bán trí TH&THCS Hạnh Dịch, xã Tiền Phong là một ví dụ. Ngoài điểm chính ở gần trung tâm xã, trường còn có các điểm lẻ phân bố rải rác ở các bản giáp biên giới như bản Long Thắng, Long Tiến với 47 học sinh. 

Thầy Hà Văn Quê, Hiệu trưởng Trường Phổ thông dân tộc bán trú TH&THCS Hạnh Dịch thông tin: 4 giáo viên của nhà trường bám bản, gieo chữ trong muôn vàn khó khăn về đường giao thông, về cơ sở vật chất dạy học. Còn học sinh, cũng học tập trong môi trường thiếu thốn cơ sở vật chất, học liệu. Nhiều năm nay, việc duy trì sĩ số tại các lớp vùng biên luôn là một thách thức, lớn hơn cả việc giảng dạy.

Cũng bởi địa hình chia cắt, dân cư sống rải rác, khiến mô hình trường lớp nhỏ lẻ bộc lộ rõ bất cập: Khó đầu tư đồng bộ, chất lượng giáo dục không đồng đều, tỷ lệ học sinh bỏ học vẫn rất đáng lo ngại.

Chính những “điểm nghẽn” đó đặt ra yêu cầu phải có một mô hình giáo dục mới, đủ mạnh để thay đổi căn bản điều kiện học tập, đủ linh hoạt để phù hợp với đặc thù vùng biên.

Kỳ vọng về mô hình trường nội trú liên cấp

Từ thực tiễn đó, chủ trương xây dựng trường nội trú liên cấp tại các xã biên giới được triển khai như một lời giải mang tính căn cơ.

Bắt đầu từ tháng 10/2025, tỉnh Nghệ An đã lần lượt khởi công và triển khai đồng loạt 21 dự án trường nội trú liên cấp tại 21 xã giáp biên, nằm trong tổng thể chủ trương xây dựng 248 trường nội trú liên cấp trên cả nước theo Thông báo Kết luận số 81-TB/TW ngày 18/7/2025 của Bộ Chính trị.

Điểm cốt lõi của mô hình này là tổ chức cho học sinh học tập và sinh hoạt tập trung. Thay vì phải di chuyển hàng ngày trên những cung đường nguy hiểm, các em sẽ được ở nội trú, học tập trong môi trường ổn định, được chăm lo đầy đủ hơn về điều kiện sinh hoạt.

Về lý thuyết, đây là một bước tiến lớn: Giảm tỷ lệ bỏ học, nâng cao chất lượng giáo dục, tạo điều kiện để học sinh phát triển toàn diện. Với tổng kinh phí 5.000 tỷ đồng, 21 trường nội trú liên cấp ở Nghệ An dự kiến phục vụ hơn 39.000 học sinh, trong đó có hơn 30.000 em học nội trú.

Nhấn mạnh quyết tâm của địa phương, Bí thư Tỉnh ủy Nghệ An Nguyễn Khắc Thận yêu cầu: “Dứt khoát phải hoàn thành các dự án trước tháng 9/2026. Đây là nhiệm vụ mang tính mệnh lệnh, không được phép chậm trễ. Các chủ đầu tư, nhà thầu phải tận dụng tối đa thời điểm thuận lợi để đẩy nhanh tiến độ thi công”.

Ở góc độ triển khai thi công, ông Vương Đình Nhuận, Giám đốc Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng các công trình dân dụng và công nghiệp Nghệ An cho biết: “Chúng tôi hiện đang tập trung đôn đốc các đơn vị thi công, đồng thời phối hợp với các sở, ngành tháo gỡ vướng mắc về thủ tục, vật liệu để đảm bảo tiến độ và chất lượng công trình”.

Quan điểm của tỉnh Nghệ An, là quyết liệt chỉ đạo các địa phương, đơn vị thi công đẩy nhanh tiến độ, ưu tiên tối đa nguồn lực để các công trình hoàn thành đúng kế hoạch. Các dự án đều được đưa vào danh mục trọng điểm, có cơ chế giám sát riêng, hạn chế tối đa tình trạng chậm tiến độ – vốn là “điểm nghẽn” quen thuộc ở nhiều dự án công.

Một yêu cầu xuyên suốt được đặt ra là phải bảo đảm chất lượng công trình, đồng bộ từ phòng học, khu nội trú, nhà ăn, công trình vệ sinh đến các hạng mục phụ trợ như sân chơi, thư viện, phòng chức năng. Đây không chỉ là nơi học, mà là không gian sống lâu dài của học sinh.

Do đó, từ chủ trương đến quá trình xây dựng phải để trường nội trú liên cấp phát huy được hiệu quả cao nhất. Bởi, khi đi vào vận hành, 21 trường nội trú liên cấp trên địa bàn tỉnh Nghệ An không chỉ giải quyết bài toán trường lớp, mà còn mở ra cơ hội nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, tạo nền tảng cho phát triển kinh tế - xã hội vùng biên trong tương lai.