Người Gié Triêng ở làng Đăk Ga, xã Đăk Plô, tỉnh Quảng Ngãi vẫn duy trì lễ Cha K’chiah hằng nămSinh sống dọc theo dãy Trường Sơn hùng vỹ, với những nếp sống, nếp canh tác nương rẫy truyền thống, người Gié Triêng đã tạo cho riêng mình một kho tàng văn hóa truyền thống vô cùng đặc sắc và phong phú. Cùng với đó, là hệ thống những nghi lễ, tín ngưỡng, phong tục tập quán xoay quanh vòng đời người và vòng đời nông lịch.
Hiện nay, trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi, tại các làng người Gié Triêng vẫn còn duy trì tổ chức lễ Cha K’chiah hàng năm. Trước khi tổ chức lễ, già làng tập hợp dân làng bàn bạc để thống nhất công tác tổ chức, phân công công việc cũng thể hiện sự bình đẳng, công bằng giữa các gia đình với nhau. Khi vào lễ không ai phân biết đối xử với ai, không phân biệt giàu nghèo, họ đồng lòng tổ chức lễ với sự thành tâm cao nhất.
Già làng cùng với những người uy tín đại diện cho cộng đồng làng sẽ thực hiện nghi thức đốt than trong lễ Cha K’chiahGià làng A Đôm, làng Đăk Ga, xã Đăk Plô, tỉnh Quảng Ngãi kể: Lễ Cha K’chiah được tổ chức từ thời ông, bà truyền lại qua đến thời của già và cũng không ai biết lễ được tổ chức lần đầu tiên khi nào. Cuộc sống cứ thay đổi liên tục, trải qua những năm gian khổ của chiến tranh, những năm mất mùa, thiên tai dịch họa, đói kém, nhưng năm nào làng cũng tổ chức lễ Cha K’chiah như một lời cảm ơn Yàng và các vị thần đã bảo vệ dân làng.
Theo già làng A Đôm, lễ Cha K’chiah của người Gié Triêng là một nghi lễ gắn liền với sản xuất nông nghiệp, mang tính cố kết cộng đồng dân tộc cao. Trong lễ Cha K'chiah có bao gồm hoạt động lấy than trên rừng, rèn các dụng cụ lao động sản xuất gắn với tâm linh của người Gié Triêng.
Sau khi hoàn thành việc đốt than, ngưới Gié Triêng sẽ lấy than cho vào gùi và phải thật đầy than với mong muốn một vụ mùa mới bội thuTheo quan niệm của người Gié Triêng, chỉ có than làm từ loại cây K'chiah khi rèn những thanh sắt vô tri vô giác hoặc các công cụ lao động sản xuất bằng sắt mới ăn no lửa từ than, trở thành công cụ lao động sản xuất sắc bén do chính bàn tay, trí sáng tạo của con người làm ra. Theo phong tục, một năm của người Gié Triêng chỉ đốt than một lần, không đốt than bừa bãi.
Già làng A Đôm chia sẻ: Lễ được tổ chức hàng năm vào cuối tháng 11 và đầu tháng 12 dương lịch, khi người dân trong cộng đồng làng đã thu hoạch lúa và thực hiện lễ mừng lúa mới. Đây là nghi lễ đặc biệt quan trọng, thể hiện sự tôn thờ của cả cộng đồng đối với các vị thần tự nhiên được họ trân trọng và giữ gìn, phát huy giá trị qua nhiều thế hệ.
Nghi thức cúng bên ghè rượu thiêng, đây là nghi thức thể hiện sự tôn kính của người Gié Triêng với thế giới tâm linh Những biểu tượng được làm trong lễ Cha K’chiah như: Cây y viềng, chùm hoa rang, nhà rèn, cây nêu trước sân nhà rông đều có những ý nghĩa rất đặc biệt, gửi gắm toàn bộ tâm tư, tình cảm và ước vọng của người Gié Triêng. Nhà nào cũng đóng góp lễ vật, dù ít dù nhiều, để thể hiện tấm lòng thành.
Ông A Văn, làng Đăk Ga, xã Đăk Plô chia sẻ: Trong những ngày diễn ra lễ, những người con của làng dù bận bịu đến đâu cũng sẽ trở về tham dự lễ cùng gia đình và cộng đồng làng. Lễ vật nhà nào cũng phải có cá suối, măng le, rau rừng, rượu cần và không bao giờ được thiếu thịt chuột, thịt sóc được bắt từ nhiều ngày trước đó.
Nghi thức tung hạt cơm, ai cũng hào hứng vì trong nghi thức này với quan niệm ai hứng được nhiều cơm hơn thì người đó sẽ may mắn, có sức khỏe và mùa màng bội thuĐặc biệt, lễ Cha K’chiah còn tôn vinh nghề rèn thủ công truyền thống, nghề làm ra những loại nông cụ chính phục vụ cho làm nương rẫy của người dân trong làng, một nghi lễ nhắc nhở các thanh niên trong làng phải gìn giữ, duy trì và phát huy nghề thủ công truyền thống của cha ông truyền lại từ đời này sang đời khác.
Già làng A Đôm, làng Đăk Ga, xã Đăk Plô cho biết: Khi than đã về, dân làng nổi cồng chiêng ngân vang. Tại lò rèn, dân làng phân công nhau, người thì xếp than và nhóm lửa, người thụt hơi của lò rèn, người thì chuẩn bị dao, rựa, rìu... Già làng làm lễ đưa than vào nhà rèn và chỉ rèn tượng trưng một nông cụ để xin thần linh cho dân làng có cái cuốc, con dao thật bền, sắc bén.
Già làng và những người uy tin thực hiện nghi thức đổ than vào lò rèn và bắt đầu rèn nông cụLễ Cha K’chiah cũng được xem là lễ đón chào một năm mới, một mùa Tết dân tộc truyền thống của người Gié Triêng. Sau phần lễ nghiêm trang là phần hội, tiếng cồng chiêng vang lên trầm hùng, những vòng xoang uyển chuyển xung quanh đống lửa hồng. Đó là một minh chứng sống động cho sức sống mãnh liệt của văn hóa Tây Nguyên, nơi con người và thiên nhiên luôn cùng nhịp đập.
Với những giá trị văn hóa đặc sắc còn lưu giữ qua hàng trăm năm, vừa qua, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ghi danh lễ Cha K’chiah (Lễ ăn than) của người Gié Triêng ở các xã Đăk Môn, Đăk Plô, Dục Nông, tỉnh Quảng Ngãi là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
