Nối mạch nguồn văn hóa Cơ Tu trên đỉnh Zi’liêng
Từ mái nhà gươl đến cánh rừng pơ mu nơi đại ngàn vùng cao Đà Nẵng, có rất nhiều nghệ nhân, già làng, Người có uy tín trong vùng đồng bào Cơ Tu đang bền bỉ giữ gìn và nối dài mạch nguồn văn hoá đặc sắc của dân tộc.
Giữ câu hát di sản Cơ Tu
Dưới mái nhà gươl làng Ga’nil, xã Hùng Sơn, ông Hốih Nhiết vẫn say sưa kể chuyện bản làng, chuyện giữ rừng và giữ những nét văn hóa đã gắn bó với đời sống người Cơ Tu qua bao thế hệ.
Ở tuổi 61, ông được bà con xem như một “cây đại thụ” của làng. Không chỉ là Người có uy tín tiêu biểu trong cộng đồng, ông còn là người tiên phong vận động người dân bảo vệ rừng, giữ gìn môi trường sinh thái nơi vùng biên giới.
Ngoài am hiểu tiếng cồng chiêng, điệu múa tâng tung da dá, ông Nhiết còn gắn bó đặc biệt với nghệ thuật nói lý, hát lý - loại hình diễn xướng dân gian độc đáo của người Cơ Tu, đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Tại Lễ hội tạ ơn rừng diễn ra tháng 4/2026, giữa không gian núi rừng Zi’liêng, già Nhiết chậm rãi cất lên những câu hát lý hòa cùng tiếng cồng chiêng vang vọng. Lời hát khi là lời trò chuyện với bản làng, lúc gửi gắm tình cảm với núi rừng, tổ tiên.
“Nói lý, hát lý không có bài cố định. Mỗi hoàn cảnh mình lại nghĩ lời để hát. Người nói lý giỏi phải hiểu phong tục, hiểu cuộc sống của dân làng thì lời nói mới đi vào lòng người”, ông chia sẻ.
Theo già Nhiết, nói lý, hát lý không đơn thuần là một hình thức nghệ thuật, mà còn là cách ứng xử trong cộng đồng. Người Cơ Tu dùng lối nói ví von, ẩn dụ để khuyên nhủ, hòa giải những bất đồng, bày tỏ tình cảm giữa người với người.
“Khách đến nhà thì mình nói lý, hát lý để vợ con hiểu mà chuẩn bị cơm nước. Nói khéo thì mọi người vui vẻ, giữ được tình cảm trong nhà”, ông cười nói.
Đưa văn hóa bản địa thành điểm chạm với du khách
Không chỉ giữ gìn, nhiều già làng, nghệ nhân Cơ Tu đang tìm cách phát huy các giá trị truyền thống, trở thành điểm kết nối với du khách, góp phần phát triển du lịch cộng đồng ở vùng cao.
Tại thôn Ki’nonh (xã Hùng Sơn), già Hốih Riêng là một trong những người dành nhiều tâm huyết cho hành trình ấy. Trong bộ trang phục truyền thống, ông hòa mình vào những lễ hội của làng với tiếng chiêng trầm vang giữa núi rừng.
Đôi bàn tay đã nhuốm màu thời gian, nhưng từng nhịp đánh vẫn chắc chắn như đánh thức những âm thanh văn hóa đã tồn tại qua nhiều thế hệ.
Không chỉ biết đánh chiêng, già Riêng còn am hiểu nhiều loại nhạc cụ truyền thống của người Cơ Tu như trống, khèn, tù và… Ông dành nhiều thời gian tìm hiểu cách chế tác, cách sử dụng từng loại nhạc cụ, bởi với ông, mỗi âm thanh đều mang theo một câu chuyện riêng của cộng đồng.
Dẫn khách tham quan những cánh rừng pơ mu cổ thụ, ông không chỉ kể về giá trị của những thân cây hàng trăm năm tuổi, mà còn kể câu chuyện về mối quan hệ giữa người Cơ Tu với núi rừng.
Dưới tán rừng già, tiếng tù và hòa cùng điệu múa tâng tung da dá của những chàng trai, cô gái bản địa tạo nên không gian văn hóa đặc trưng của vùng Trường Sơn.
“Giữ văn hóa bắt đầu từ những điều gần gũi nhất, như giữ tiếng chiêng, tiếng trống, giữ cách làm nhạc cụ, giữ lễ hội của làng. Nhưng muốn văn hóa tồn tại lâu dài thì phải gắn với đời sống, để người trẻ hiểu và du khách biết đến”, già Riêng chia sẻ.
Theo ông, du lịch cộng đồng không chỉ là đưa khách đến ngắm cảnh, mà quan trọng hơn là giúp họ hiểu câu chuyện phía sau.
Một tiếng chiêng, một điệu múa, một mái nhà gươl; hay câu chuyện bên bếp lửa đều có thể trở thành cầu nối đưa văn hóa Cơ Tu đến gần hơn với mọi người.
Cùng với già Hốih Nhiết, Hốih Riêng, trên những bản làng vùng cao Đà Nẵng, còn có nhiều nghệ nhân đang âm thầm tiếp nối hành trình giữ lửa văn hóa dân tộc.
Nghệ nhân Ưu tú Bríu Pố ở xã Tây Giang là một trong số đó. Gần cả cuộc đời gắn bó với văn hóa Cơ Tu, ông không chỉ thành thạo nhiều loại nhạc cụ truyền thống như chiêng, trống, khèn, sáo, tù và mà còn có đôi bàn tay khéo léo trong chế tác nhạc cụ, tạc tượng gỗ.
Với ông, mỗi sản phẩm văn hóa, không chỉ là một vật dụng mà còn là nơi lưu giữ ký ức của cộng đồng. Những năm qua, ông miệt mài sưu tầm các làn điệu dân ca, tìm hiểu phong tục, ghi nhớ những câu chuyện dân gian để truyền lại cho thế hệ trẻ.
Giữa đại ngàn Zi’liêng, văn hoá Cơ Tu vẫn được tiếp nối bằng tình yêu và sự lặng thầm gìn giữ của những con người nặng lòng với bản sắc dân tộc.
Mỗi tiếng chiêng, câu hát, điệu múa hôm nay không chỉ là âm thanh của quá khứ, mà còn là nhịp đập văn hoá đang sống mãi giữa núi rừng.
