Rú Dẻ ở xã Nghĩa Thái (xã Nam Thái cũ), huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An là nơi an nghỉ của thân mẫu vua Mai Hắc ĐếTrên một quả đồi thoai thoải đủ các loại cây rừng, nhưng phần lớn là cây dẻ. Vì thế, người dân quê tôi gọi Rú Dẻ (đồi Dẻ). Những năm tháng tuổi thơ, Rú Dẻ như người bạn chí tình, là nơi để hóng mát, vui đùa thỏa thích. Nhớ biết bao buổi trưa hè nóng nực, lũ trẻ chúng tôi trốn cha mẹ quên cả đòn roi, vào đây hái và nhặt hạt dẻ. Cứ thế, cả đồi dẻ đọng lại trong ký ức tuổi thơ của lớp trẻ quê tôi không biết bao kỷ niệm vui buồn. Có người từng ví: Cây dẻ dẻo dai, có sức sống mãnh liệt trên vùng đất cằn cũng như người dân quê tôi khó nhọc, bám làng, bám đất từ bao đời nay.
Những ngày tháng yên ả của cả đồi dẻ cũng có lúc phải hứng chịu bởi bàn tay của con người. Những năm tám mươi, chín mươi của thế kỷ trước, do nhu cầu đường sá đi lại, người ta lựa những cây dẻ to, thẳng, nhiều năm tuổi để làm những cây cầu tạm. Vô số cây dẻ bị đốn hạ. Thật tiếc. Thật buồn. Cho đến mãi sau này, cả Rú Dẻ được công nhận là khu di tích lịch sử thì việc bảo vệ những cây dẻ nơi đây được chú trọng hơn.
Rú Dẻ cũng là nơi yên nghỉ của thân mẫu vua Mai Hắc Đế. Sinh thời, mẹ của vị vua này thường vào đây kiếm củi đong gạo nuôi con. Nhưng do phận bà không may, sau một buổi chiều vào kiếm củi đã bị hổ dữ sát hại. Hiện, phần mộ của bà được an táng ngay đỉnh đồi. Thời ấy cho đến ngày được Nhà nước công nhận Rú Dẻ là Khu di tích lịch sử, phần mộ của bà chỉ là một đống đá to, nhưng người dân trong vùng vẫn chăm chút, lo hương khói quanh năm. Người già thường kháo nhau rằng, Rú Dẻ vậy mà thiêng lắm. Trong khu rừng rậm đó có rất nhiều loại rắn, mãnh thú nhưng từ khi thân mẫu vua Mai an nghỉ tại đây, chưa có một ai bị rắn độc hay thú rừng sát hại.
Mộ thân mẫu vua Mai Hắc ĐếCách Rú Dẻ hơn một km là thôn Ngọc Trừng. Đứng trên nền đá cũ trơ trọi giữa những lùm cây lưa thưa là nơi từng sinh ra và lớn lên của vị anh hùng dân tộc Mai Hắc Đế. Một nén hương chưa tàn như ai đó vừa thắp không lâu nhằm cầu mong một điều gì đó. Tôi cùng chú Ba là một người dân trong vùng đứng lặng bên đống đá tràm tràm do bà con gom lại. Hình ảnh cậu bé Mai Thúc Loan thuở nào ham học, đứng bên bờ dậu chăm chú lắng nghe thầy giáo của nhà Thổ Hào giảng bài cho quý tử nhà giàu đang hiện về trong tâm trí tôi. Một phút trầm ngâm, chú Ba giải thích: “Mặc dù là nền nhà cũ, nơi sinh ra và lớn lên của vua Mai Hắc Đế nhưng thiêng lắm đó. Người dân mỗi khi bị ốm đau bệnh tật hay nhà bị mất gia súc, gia cầm, đồ đạc thường lên đây khấn xin. Cũng linh nghiệm lắm, phần lớn gia chủ kiếm được đúng thầy, đúng thuốc nên khỏi bệnh. Còn gia súc, gia cầm, đồ đạc thì kẻ gian sợ quá nên “thả cho về” mà không dám bán hay giết thịt…”. Bọn trẻ chăn trâu lân la xung quanh, với cặp mắt tò mò, to nhỏ với nhau “các chú ni đến đây chụp hình mần chi hề”…
Trải qua không biết bao nhiêu thời gian và nhiều biến cố của lịch sử, dù chỉ là đống đá trơ gan giữa mưa gió nhưng người dân trong vùng vẫn tôn kính, hướng lòng mình về người Anh hùng có công đánh đuổi bọn đô hộ nhà Đường đem lại bình yên và hạnh phúc cho trăm họ. Ngày mồng Một hay ngày Rằm âm lịch hằng tháng, một số bà con trong vùng thường lên đây thắp hương bái vọng. Mặc dù trải qua hàng chục thế kỷ và có không ít sự tích, câu chuyện được truyền miệng từ thế hệ này qua thế hệ khác đượm màu sắc siêu linh. Dù có hay không đi chăng nữa, nhưng những sự việc đó nhằm bồi đắp thêm về sự tôn kính và ngưỡng vọng của người dân đối với vị vua Mai Hắc Đế…
Hạt dẻ - món ăn ưa thích của lũ trẻ quê tôiSau khi phần mộ của thân mẫu vua Mai được công nhận Khu di tích lịch sử và được xây dựng, tu bổ trên đỉnh Rú Dẻ, có người trông coi và lo chuyện hương đèn quanh năm. Nền nhà cũ của gia đình vua Mai Hắc Đế cũng đã hình thành một khu tưởng niệm khang trang, làm thỏa lòng tâm nguyện của bà con trong vùng và khách tứ phương. Cứ đến Rằm tháng Giêng hằng năm, lễ hội vua Mai được tổ chức trang trọng, nô nức dân tứ phương về dự lễ hội. Những trò chơi mang đậm dân gian như đánh vật, kéo co, đánh trận giả, cờ người… diễn ra mấy ngày ròng.
Xa quê lâu năm nhưng tôi vẫn không quên những kỷ niệm ngọt ngào của tuổi thơ. Nay về với quê, một mình men theo những lối cũ năm nào trên Đồi Dẻ. Gió nồm lồng lộng thổi về từ dòng Lam giang làm mát rượi lồng ngực. Những chùm dẻ chi chít quả ươm vàng sắp chín vít cong cành cây khẽ chạm vào đầu. Trong không gian khá tĩnh lặng, chỉ có tiếng xào xạc của lá, tiếng chim cu gù nhau gọi bạn tình về làm tổ, hòa lẫn thoang thoảng mùi hương của các loại hoa trái, mùi rơm rạ ai đó đang đốt đồng… Tôi bỗng nhớ lời chàng trai chân đất, hào hoa thuở nào khi đang hái dẻ cất lên điệu hò trách móc khi người mình yêu đi lấy chồng sao mà tình tứ, da diết:
Trời mưa Rú Dẻ mưa ra
Cu cu gáy giục, đa đa gù dồn
Tiếc mình em khôn lấy chồng buồn tủi....!
