Hoa ban mang đến cả bầu trời Tây Bắc đầy sắc hương trong sáng tinh khôi. Ảnh: Đào Tiến DũngBông hoa ban từ xa xưa đã trở thành biểu tượng của núi rừng Tây Bắc mỗi dịp tháng Ba về. Trong những cánh rừng, trên những dải đồi, dưới thung sâu hay cả dọc những tuyến phố, ban đang thầm thì gọi mời chim chóc về làm tổ. Hoa ban rủ rỉ thúc giục đôi chân du khách tìm về thưởng ngoạn, mang đến cả bầu trời đầy sắc hương trong sáng tinh khôi.
Truyền thuyết kể rằng, chàng Khum khỏe mạnh, chăm chỉ và nàng Ban khéo léo, dịu dàng yêu thương nhau say đắm. Họ đẹp đôi vừa lứa như thể sinh ra là để cho nhau, quấn quýt chẳng thể rời xa. Vậy mà, có ai ngờ chỉ vì tham tiền hám của, cha nàng nỡ chia rẽ đôi bạn trẻ.
Trong nỗi lo lắng ngập lòng, nàng Ban vượt núi băng rừng đi tìm chàng Khum, hy vọng chàng cứu mình khỏi đám cưới do cha nàng cùng nhà tạo mường sắp đặt. Núi rừng trùng trùng điệp điệp mênh mông, chàng tìm nàng, nàng tìm chàng đến kiệt sức. Nơi nàng gục xuống mọc lên một loài cây, mỗi mùa Xuân nở hoa trắng tinh khôi, tô thắm núi rừng, tô thắm những mối tình đẹp miền sơn cước.
Những cánh hoa trong trắng như người con gái Thái sắt son, điểm tím hoặc hồng đỏ như con tim chung tình của nàng và chàng kết lại. Người dân cảm mến nàng, đặt tên cho loài cây ấy là cây ban, hoa của cây ấy là hoa ban. Theo thời gian, ban lan khắp cả một vùng, đẹp đến lạ kỳ, xao xuyến, rung rinh.
Cả một bầu trời hoa ban Tây Bắc. Ảnh Đào Tiến DũngCòn chàng Khum thì sao? Chàng tìm nàng đến chút hơi tàn rồi cũng gục xuống mà chết. Xác chàng hóa thành con chim lẻ loi sống trong rừng xanh. Cứ mỗi mùa Xuân, con chim ấy lại hót vang như tiếng gọi tìm người yêu năm nào vọng về.
Truyền thuyết về loài hoa đẹp như chính hoa vậy. Bông hoa năm cánh xếp hình dẻ quạt quây tròn, bọc trong cánh là những hương sắc dịu dàng. Cánh hoa trắng xinh xinh bao bọc chỉ nhị nhỏ nhoi, thanh mảnh, rung rinh trong làn gió nhẹ. Không chỉ ủ trong mình hương sắc nồng nàn, hoa ban còn nhờ gió mang hương bay đi, vấn vương lữ khách đường xa, xốn xang con tim các cô sơn nữ. Hương hoa làm hồng đôi má, căng mọng bờ môi dịu dàng của những thiếu nữ Thái bên nếp nhà sàn.
Những bông ban đẹp là thế, lung linh là thế, nhưng đâu phải chỉ để ngắm, để mơ màng. Ban còn có nhiều công dụng đối với đồng bào nơi đây. Nếu các bà, các chị muốn có mảnh vải chàm bền đẹp thì không thể không dùng vỏ cây ban nhuộm vải. Nếu muốn chăm sóc sức khỏe gia đình, người thân, thì có thể dùng hoa và lá ban sao vàng hạ thổ làm vị thuốc quý chữa ho khan, viêm họng.
Thiếu nữ dân tộc Thái làm duyên bên hoa ban. Ảnh Mai Lương GiápKhông chỉ vậy, búp ban non còn được chế biến thành nhiều món ăn dân dã mà đậm đà, như hoa ban nộm với mầm riềng thơm cay nhè nhẹ, hoa ban xào tỏi thơm lừng, hoa ban nấu canh chân giò béo bùi, hay hoa ban đồ chẳm chéo nước măng chua ngọt cay nồng… Đủ món, đủ vị mê hoặc vị giác, khứu giác người dùng.
Nếu bạn đến Tây Bắc đúng mùa ban nở, thì thật may mắn và hạnh phúc. Trên từng bước chân, hoa ban làm bạn vui mắt, giúp bạn quên đi những mỏi mệt đường dài. Đồng bào Thái hay các dân tộc miền sơn cước luôn trọng khách. Họ sẽ thết đãi bạn những đặc sản của vùng, trong đó đặc biệt phải nhắc đến chén rượu ngô chất ngất men nồng, cùng những món ăn chế biến từ hoa ban.
Cái nồng nàn của rượu chưa tan thì hương vị ngọt ngào của búp ban non nộm riềng lại tan dần nơi đầu lưỡi. Nếu nhai thật chậm, thật kỹ, bạn sẽ thấy thích thú bởi khi gắp miếng nộm ban vào miệng là bạn đang tận hưởng tinh túy của đất trời mà cây chắt chiu cả năm để dồn vào trong búp ban, cùng với tấm chân tình xởi lởi của đồng bào gửi gắm trong đó.
Những cánh ban phủ trắng mọi cung đường Tây Bắc. Ảnh: Đào Tiến DũngMột lần đến để nhớ - nhớ cánh ban rung rinh vẫy chào, nhớ áo em xinh màu ban trắng, nhớ chiếc lá có gốc hình tim rụng tả tơi trên hè phố. Những cành cây khẳng khiu làm giá đỡ cho những bông hoa trắng tinh khôi bừng sáng cả vùng, bừng lên sức sống diệu kỳ, mãnh liệt, kiên cường. Loài cây dù trong khó khăn khắc nghiệt vẫn trong trắng tinh khôi, vẫn tỏa hương dịu nhẹ.
Tháng Ba, rừng ban đang bung nở, dịu dàng khoe sắc, tỏa hương khắp bản mường. Những lễ hội mùa ban làm âm vang hương sắc loài hoa đặc trưng của Tây Bắc, dịu dàng bay cao, bay xa, lắng đọng trong lòng người dân.
Yêu và nhớ biết bao loài hoa đẹp đẽ, thanh tao của núi rừng Tây Bắc – vùng biên ải thân thương của Tổ quốc, mỗi tháng Ba về.
