Tân Pheo: Đừng để bảo tồn văn hóa dừng lại ở mô hình hỗ trợ
Bảo tồn nghề dệt, nhuộm chàm của người Tày ở xã Tân Pheo, tỉnh Phú Thọ cần gắn truyền dạy với tiêu thụ sản phẩm, tạo thu nhập để người dân gắn bó và duy trì nghề lâu dài.

Tân Pheo giữ nghề dệt, nhuộm chàm từ đôi bàn tay người Tày
Tại thôn Thu Lu, xã Tân Pheo, nghề dệt, nhuộm và may trang phục truyền thống từ lâu gắn bó với đời sống của đồng bào Tày. Từ những sợi vải, khung cửi mộc mạc, người phụ nữ khéo léo tạo nên chăn, gối, khăn và trang phục mang hoa văn đặc trưng.
Mỗi sản phẩm không chỉ phục vụ sinh hoạt mà còn chứa đựng tri thức dân gian, quan niệm thẩm mỹ và bản sắc được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Người Tày tại Tân Pheo sử dụng hai kỹ thuật dệt chủ yếu là dệt trơn và dệt hoa văn. Những họa tiết hình học, cỏ cây, hoa lá cách điệu được kết hợp hài hòa, tạo nên nét riêng của sản phẩm thủ công.

Đặc biệt, công đoạn nhuộm chàm đòi hỏi kinh nghiệm lựa chọn nguyên liệu, pha chế màu, xử lý và phơi vải. Để có được sắc màu phù hợp, người làm nghề phải kiên trì thực hiện nhiều thao tác thủ công.
Với đồng bào Tày, trang phục truyền thống không đơn thuần là vật dụng mà còn thể hiện sự khéo léo, nét đẹp văn hóa và niềm tự hào dân tộc.
Chị Xa Thị Lòng, người dân thôn Thu Lu, xã Tân Pheo, là một trong những phụ nữ am hiểu nghề dệt truyền thống. Từ nhỏ, chị đã theo mẹ học dệt và dần thành thạo những kỹ năng được truyền lại.
Không chỉ mong muốn gìn giữ nghề, chị còn có nguyện vọng truyền dạy cho con cháu và phụ nữ trong xóm, để những giá trị văn hóa của dân tộc tiếp tục được duy trì.
Câu chuyện của chị Lòng cho thấy sức sống của nghề truyền thống bắt đầu từ chính những gia đình còn tâm huyết với khung cửi, đường kim, mũi chỉ.

Chị Xa Thị Kim Hồng, một phụ nữ trẻ người Tày tại thôn Thu Lu, từng quen sử dụng quần áo may sẵn vì tiện lợi, giá thành thấp. Khi tham gia hoạt động tìm hiểu nghề dệt, nhuộm truyền thống, chị được những người lớn tuổi hướng dẫn cách quay sợi, mắc cửi, tạo hoa văn và xử lý vải nhuộm chàm.
Ban đầu, những thao tác tưởng chừng đơn giản lại khiến chị gặp nhiều khó khăn. Sợi thường bị rối, đường dệt chưa đều, màu nhuộm không đạt yêu cầu. Nhưng qua từng lần thực hành, chị dần hiểu hơn sự công phu trong mỗi sản phẩm.

“Trước đây, tôi chỉ nghĩ bộ trang phục truyền thống đẹp là nhờ hoa văn. Khi trực tiếp làm mới thấy để có một tấm vải phải trải qua rất nhiều công đoạn. Tôi muốn học thêm để sau này có thể tự làm sản phẩm cho gia đình, nếu có người mua thì phát triển thành nguồn thu nhập”, chị Xa Thị Kim Hồng chia sẻ.
Câu chuyện ấy phản ánh yêu cầu quan trọng của bảo tồn văn hóa: Phải tạo cơ hội để thế hệ trẻ trực tiếp thực hành, thay vì chỉ quan sát những sản phẩm được trưng bày.

Dự án 6 tạo nền tảng, nhưng giữ nghề cần sự tiếp nối
Trong khuôn khổ Dự án 6 thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi giai đoạn 2021 - 2025, xã Tân Pheo đã tổ chức hoạt động thực nghiệm nghiên cứu, phục hồi, bảo tồn nghề dệt, nhuộm, may trang phục truyền thống của người Tày tại thôn Thu Lu.
Chương trình tạo điều kiện để nghệ nhân trực tiếp giới thiệu, hướng dẫn các công đoạn quay sợi, mắc cửi, dệt vải, nhuộm và may trang phục.
Thay vì chỉ giới thiệu sản phẩm hoàn chỉnh, người tham gia được tìm hiểu quá trình làm ra sản phẩm, trao đổi kinh nghiệm và thực hành những kỹ thuật truyền thống.
Đây là bước chuyển tích cực, giúp hoạt động bảo tồn đi vào thực chất, gắn với người nắm giữ di sản và cộng đồng thụ hưởng.

Tuy nhiên, thời gian thực nghiệm còn ngắn, một số học viên cần tiếp tục rèn luyện để thành thạo kỹ thuật nâng cao. Nguồn nguyên liệu tự nhiên như cây chàm, bông vải cũng chưa có vùng trồng ổn định, gây khó khăn khi mở rộng sản xuất.
Những hạn chế này đặt ra vấn đề: Sau khi hoạt động hỗ trợ kết thúc, ai sẽ tiếp tục hướng dẫn người học, duy trì nguyên liệu và tổ chức sản xuất?
Nếu chỉ dừng ở một chương trình trình diễn, nghề truyền thống khó có thể phục hồi bền vững. Khung cửi có thể được bảo quản, sản phẩm có thể được trưng bày, nhưng những kỹ năng quý báu sẽ dần mai một nếu không còn người thực hành.

Ông Nguyễn Xuân Lộc - Phó Chủ tịch UBND xã Tân Pheo, chia sẻ: Thông qua Dự án 6, địa phương có thêm điều kiện phục hồi, giới thiệu và truyền dạy nghề dệt, nhuộm, may trang phục truyền thống của đồng bào Tày. Tuy nhiên, xã xác định việc hỗ trợ chỉ là bước khởi đầu. Muốn bảo tồn bền vững phải phát huy vai trò chủ thể của người dân, duy trì hoạt động truyền nghề và từng bước tạo đầu ra cho sản phẩm.
“Thời gian tới, xã sẽ quan tâm kết nối những người am hiểu nghề với thế hệ trẻ, nghiên cứu phát triển sản phẩm phù hợp thị trường, đồng thời gắn bảo tồn nghề truyền thống với định hướng phát triển du lịch cộng đồng”, ông Lộc cho biết.
Từ thực tế Tân Pheo, hiệu quả chính sách cần được đánh giá không chỉ bằng số hoạt động đã tổ chức, mà còn bằng khả năng duy trì nghề sau hỗ trợ.

Để sản phẩm truyền thống tạo thêm sinh kế
Tại hội nghị tổng kết hoạt động thực nghiệm năm 2026, Tân Pheo đã đặt ra hướng phát triển những sản phẩm ứng dụng từ vải truyền thống như túi xách, ví, khăn trải bàn và băng đô phục vụ du khách.
Đây là giải pháp đáng chú ý nhằm đưa nghề dệt, nhuộm chàm thích ứng với nhu cầu tiêu dùng hiện đại, đồng thời giữ lại những giá trị đặc trưng trong kỹ thuật và hoa văn truyền thống.
Cùng với phát triển sản phẩm, địa phương đề xuất xây dựng không gian trải nghiệm dệt, nhuộm chàm tại Nhà văn hóa thôn Thu Lu, kết nối với tuyến du lịch cộng đồng.
Nếu được tổ chức phù hợp, du khách không chỉ mua sản phẩm mà còn có thể tìm hiểu quy trình quay sợi, dệt vải, nhuộm chàm và trực tiếp trải nghiệm một số công đoạn.

Qua đó, giá trị sản phẩm không chỉ nằm ở nguyên liệu hay công lao động, mà còn ở câu chuyện văn hóa được truyền tải.
Tuy nhiên, để hướng đi này trở thành sinh kế, cần giải quyết đồng thời những vấn đề về nguyên liệu, kỹ thuật, mẫu mã, thị trường và tổ chức sản xuất.
Trước hết, cần duy trì lực lượng nghệ nhân nòng cốt, tạo điều kiện để họ hướng dẫn những người có nhu cầu học nghề. Việc truyền dạy nên được tổ chức thường xuyên, phù hợp thời gian lao động, sinh hoạt của người dân.
Bên cạnh đó, cần nghiên cứu phát triển vùng nguyên liệu chàm, bông vải phù hợp điều kiện địa phương; hỗ trợ thiết bị cần thiết nhưng không làm mất đi đặc trưng thủ công.
Đặc biệt, phát triển sản phẩm phải dựa trên nhu cầu thị trường, tránh sản xuất hàng loạt khi chưa có đầu ra. Có thể bắt đầu từ những mặt hàng nhỏ, dễ sử dụng, phù hợp khả năng của từng hộ gia đình.
Việc hình thành nhóm liên kết sản xuất cũng là hướng đi cần được xem xét, giúp người dân chia sẻ nguyên liệu, kinh nghiệm và tìm kiếm thị trường tiêu thụ.

Trong định hướng giai đoạn 2026 - 2030, địa phương đã đề xuất từng bước hình thành tổ hợp làng nghề dệt, may trang phục truyền thống gắn với du lịch cộng đồng.
Để đạt mục tiêu ấy, người dân phải thực sự được tham gia quyết định cách làm, tổ chức sản xuất và hưởng lợi từ giá trị văn hóa của mình.
Bảo tồn nghề dệt, nhuộm chàm vì thế không thể chỉ dừng lại ở việc phục dựng một kỹ thuật hay hoàn thành một mô hình được hỗ trợ.
Điều quan trọng hơn là sau mỗi lớp truyền dạy, có thêm người biết nghề; sau mỗi hoạt động thực nghiệm, có thêm sản phẩm được hoàn thiện; và từ những khung cửi truyền thống, người dân có thêm cơ hội cải thiện thu nhập.
Khi nghề dệt tiếp tục hiện diện trong đời sống, những tấm vải nhuộm chàm không chỉ lưu giữ bản sắc người Tày mà còn trở thành nguồn lực phát triển. Đó mới là giá trị bền vững mà công tác bảo tồn văn hóa cần hướng tới ở Tân Pheo.


