Tình người trong tượng nhà mồ
Giữa đại ngàn vùng Đông tỉnh Đắk Lắk, những pho tượng nhà mồ lặng lẽ hiện diện như một phần hồn cốt văn hóa Tây Nguyên. Không chỉ là những tác phẩm điêu khắc dân gian độc đáo, mỗi pho tượng còn gửi gắm tình yêu thương, nỗi nhớ và lòng biết ơn của người ở lại dành cho người đã khuất.
.jpg)
Những pho tượng gửi gắm nghĩa tình
Ở nhiều buôn làng Tây Nguyên, sau Lễ Bỏ mả, người thân dựng những pho tượng gỗ quanh nhà mồ, gửi vào đó tình cảm và ký ức về người đã khuất.
Tùy phong tục của từng dân tộc, từng buôn làng, Lễ Bỏ mả được tổ chức sau một khoảng thời gian nhất định kể từ khi chôn cất. Khi nghi lễ kết thúc, người sống chính thức tiễn biệt người đã khuất trở về với tổ tiên. Họ sẽ không còn thường xuyên lui tới chăm sóc mộ phần.
Những pho tượng vì thế không chỉ để trang trí. Tượng được tạc với nhiều hình dáng, tư thế, gắn với cuộc sống của người đã khuất và cộng đồng buôn làng, thay lời người sống bày tỏ tình yêu thương, sự kính trọng và nỗi nhớ trước cuộc chia tay cuối cùng.
Trong các buôn làng, nghề tạc tượng nhà mồ được trao truyền qua nhiều thế hệ. Những nghệ nhân am hiểu phong tục, đời sống cộng đồng có thể tạo nên nhiều hình tượng khác nhau từ những thân gỗ thô mộc.
Nghệ nhân Ma Thoan và Nay Y Thanh, dân tộc Ê Đê ở buôn Lé B, xã Suối Trai, tỉnh Đắk Lắk là những người dành nhiều năm gắn bó với nghề.
Gần 80 tuổi, nghệ nhân Ma Thoan đã có hơn nửa thế kỷ đẽo tượng nhà mồ. Với ông, đây không đơn thuần là nghề mưu sinh mà còn là niềm say mê và trách nhiệm gìn giữ phong tục lâu đời của buôn làng.
Để hoàn thành một bộ tượng gỗ, ông phải bỏ ra hàng chục ngày công, từ lúc vào rừng chọn gỗ đến khi hoàn thiện từng đường nét. Tiền công nhiều khi chỉ là một bữa cơm với con gà và ché rượu cần. Điều giữ ông với nghề là niềm vui được góp phần gìn giữ nghi lễ tiễn biệt đậm nghĩa tình của dân tộc mình.
Nghệ nhân Ma Thoan tâm sự: “Người mất mà không có tượng nhà mồ thì ngôi mộ trở nên trống trải, người thân cũng day dứt mãi. Có tượng nhà mồ, người đã khuất được thanh thản, người còn sống cũng vơi đi nỗi nhớ thương”.
Trong quan niệm của đồng bào Tây Nguyên, cái chết không phải là sự kết thúc mà là sự chuyển tiếp để người đã khuất trở về với thế giới tổ tiên. Nhà mồ và những pho tượng đặt quanh mộ vì thế chứa đựng tình cảm, ký ức và niềm tin của người sống.
Từ khúc gỗ vô tri đến tác phẩm nghệ thuật
Không qua trường lớp mỹ thuật, các nghệ nhân tạc tượng nhà mồ chủ yếu dựa vào kinh nghiệm được truyền lại qua nhiều thế hệ và sự am hiểu đời sống cộng đồng.
Mỗi người có cách tạo hình riêng, nhưng đều bắt đầu từ những khúc gỗ mộc mạc, để rồi bằng đôi tay và kinh nghiệm, họ thổi vào đó hình hài, thần thái.
Với nghệ nhân Nay Y Thanh, chỉ với chiếc rìu lá mít và khúc gỗ tròn, ông có thể tạo nên những pho tượng mang dáng vẻ riêng. Một dáng ngồi, tư thế đứng, khuôn mặt được giản lược hay vài đường rìu dứt khoát cũng đủ tạo nên hình hài và câu chuyện cho tác phẩm.
Hình người, con vật, nhạc cụ hay vật dụng quen thuộc được thể hiện bằng ngôn ngữ tạo hình giản dị nhưng giàu sức gợi. Qua đó, người xem có thể hình dung một phần đời sống tinh thần và sinh hoạt của cộng đồng Tây Nguyên.
Đứng trước những tượng nhà mồ, người xem không chỉ cảm nhận vẻ đẹp của nghệ thuật điêu khắc dân gian mà còn nhận ra cách người Tây Nguyên nhìn nhận sự sống và cái chết. Mỗi pho tượng là một câu chuyện không lời về tình thân, lòng biết ơn và sự gắn bó giữa các thế hệ.
Tượng người được đặt ở các góc mộ như thay người sống bầu bạn, sẻ chia và tiễn đưa người đã khuất. Tượng đánh chiêng, đánh trống gợi nhớ không khí sinh hoạt cộng đồng; tượng cầm giáo, cung nỏ như những người canh giữ nơi an nghỉ. Voi, khỉ, nai, sừng trâu, chum ché, hoa quả… lại gợi nhớ cuộc sống nơi buôn làng, đồng thời thể hiện tục “chia của” cho người đã mất.
Những hình tượng ấy khiến không gian nhà mồ luôn mang dấu ấn của đời sống. Mỗi bức tượng là một câu chuyện về người đã khuất, có thể là người mẹ, người cha, người vợ, người chồng hay một thành viên của cộng đồng.
Tượng nhà mồ vì thế không chỉ kể về cái chết, mà kể về những người đã từng sống, lao động, yêu thương và gắn bó với buôn làng.
Trong đời sống hôm nay, nghề tạc tượng nhà mồ cũng đứng trước nguy cơ mai một khi những nghệ nhân lớn tuổi ngày càng ít đi. Nếu không được truyền dạy, mất đi kỹ năng tạo hình còn là mất đi những câu chuyện, quan niệm và tri thức văn hóa gắn với từng pho tượng.
Gìn giữ tượng nhà mồ vì vậy không chỉ là bảo tồn những tác phẩm bằng gỗ mà còn là giữ ký ức cộng đồng và một cách biểu đạt tình cảm rất riêng của người Tây Nguyên.
Việc truyền dạy nghề cho thế hệ trẻ, khuyến khích nghệ nhân trao truyền kỹ năng và bảo tồn phù hợp với đời sống hiện nay là điều cần thiết để những pho tượng gỗ mãi kể câu chuyện về tình người, về bản sắc văn hóa và sức sống bền bỉ của Tây Nguyên.
