Vì sao ghe Ngo của người Khmer phải có linh vật và đôi mắt?
Với đồng bào Khmer, mỗi linh vật, đôi mắt trên chiếc ghe Ngo đều thể hiện bản sắc văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ, mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc. Đồng thời, gửi gắm niềm tin, mong cầu bình an.
Linh vật trên ghe Ngo gửi gắm, mong cầu bình an
Còn gần 1 tháng nữa, Lễ hội Óoc Om Bóc - Đua ghe Ngo TP. Cần Thơ năm 2026 mới diễn ra, nhưng những ngày này, tại các ngôi chùa Khmer, công việc chuẩn bị cho mùa đua ghe Ngo đang được các đội đua khẩn trương chuẩn bị.
Những chiếc ghe Ngo mới được đóng hoàn thiện, khoác lên mình các đường nét, hoa văn sặc sỡ, mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc Khmer.
Với những ngôi chùa chưa đóng ghe mới, việc sửa chữa ghe cũ cũng được tiến hành khẩn trương. Tại chùa Phú Giao (phường Mỹ Xuyên, TP. Cần Thơ), những người thợ lành nghề cùng các vận động viên tập trung sửa chữa chiếc ghe của mùa trước.
Theo thời gian, ghe Ngo được cải tiến với thân dài 22 - 27 mét, đầu và đuôi cong vút mềm mại như dáng rồng bay, có thể chở từ 50 - 60 tay bơi. Mỗi chiếc ghe đều có “cây cần câu”, một thanh gỗ chạy dọc theo thân ghe giúp giữ thăng bằng và tạo lực đẩy mạnh khi bơi.
Với đồng bào Khmer, chiếc ghe Ngo được xem là vật linh, chỉ sử dụng trong lễ hội và được cúng tế trang trọng trước khi xuống nước. Mỗi ngôi chùa thường chọn một linh vật làm biểu tượng, sau đó đưa hình tượng ấy lên ghe Ngo như một vị “thần ghe”.
Việc lựa chọn linh vật đôi khi còn gắn với tên gọi của ngôi chùa hoặc địa danh trong tiếng Khmer. Linh vật có thể là rồng, chim thần Krud, rắn thần Naga, voi, cọp...
Mỗi hình tượng mang nét tạo hình và ý nghĩa riêng, thể hiện mong muốn về sức mạnh, sự che chở, may mắn và chiến thắng.
Tại chùa Phú Giao, linh vật trên ghe Ngo là rồng xanh. Hình tượng rồng được thể hiện nổi bật trên thân ghe, tạo điểm nhấn vừa mạnh mẽ vừa linh thiêng mỗi khi chiếc ghe xuống nước. Chùa hiện có 4 ghe Ngo, trong đó 1 ghe đang được sửa chữa, 3 ghe còn lại có thể tham gia thi đấu.
Bên cạnh linh vật, trang trí đôi mắt ghe Ngo cũng mang ý nghĩa tâm linh đặc biệt. Nếu trước kia nghệ nhân vẽ nổi, thì nay đôi mắt được chạm khắc tinh xảo và gắn lên đầu ghe.
Ông Danh Thu - thành viên Ban Quản trị chùa Pô Thi Wone Wong Sa, ấp 4, xã Xà Phiên, TP. Cần Thơ cho biết, trong quá trình trang trí ghe Ngo chuẩn bị cho lễ hội, đôi mắt phải được vẽ thật kỹ, giống mắt rồng, để ghe có thể “nhìn thấy” đường đi, tránh nguy hiểm và mang lại bình an.
"Đây là phần quan trọng nhất của việc trang trí ghe Ngo. Từng chi tiết đều được chăm chút cẩn thận không chỉ là yêu cầu về thẩm mỹ, mà còn thể hiện sự thành kính, niềm tin và mong ước của bà con”, ông Danh Thu chia sẻ.
Biểu tượng văn hóa và sức mạnh cộng đồng Khmer
Từ hình dáng uốn lượn, những hoa văn sặc sỡ đến đôi mắt và linh vật, mỗi chiếc ghe Ngo là một tác phẩm nghệ thuật mang hơi thở phum sóc, kết tinh từ niềm tin, bàn tay khéo léo và tinh thần cộng đồng của đồng bào Khmer.
Trưởng lão Hòa thượng Tăng Nô - Phó Pháp chủ Hội đồng Chứng minh Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Hội trưởng Hội Đoàn kết Sư sãi Yêu nước TP. Cần Thơ, Chứng minh Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam TP. Cần Thơ, cho biết ghe Ngo ra đời từ đặc điểm cuộc sống của cộng đồng dân cư sống chủ yếu bằng cây lúa nước.
Theo trưởng lão Hòa thượng Tăng Nô, bà con ngày xưa sử dụng chiếc ghe độc mộc làm phương tiện đi lại. Khi ấy, trên rừng có nhiều thú dữ, dưới sông cũng có rất nhiều cá sấu. Người dân đi trên rừng lo sợ cọp bắt nên phải đi dưới sông, nhưng di chuyển trên sông lại đối mặt với nguy cơ bị cá sấu đe dọa.
Từ hình tượng rắn thần Nagar, linh vật của người Khmer có khả năng làm cá sấu hoảng sợ bỏ chạy để thoát thân, bà con đã sáng tạo ra chiếc ghe mang hình dáng linh vật này.
Theo thời gian, chiếc ghe Ngo có nhiều thay đổi về kỹ thuật chế tác, phù hợp với điều kiện thực tế và yêu cầu thi đấu. Trước đây, ghe Ngo được làm từ nguyên khối gỗ nên rất nặng, chỉ nổi là là trên mặt nước. Ngày nay, khi cây sao to hiếm dần, người thợ chuyển sang ghép ván thành thân ghe, giúp ghe nhẹ và linh hoạt hơn, nhưng vẫn giữ nguyên dáng rồng uốn khúc.
“Ghe Ngo không chỉ là sản phẩm của bàn tay khéo léo, mà còn là biểu trưng cho niềm tin, ý chí và sức mạnh của cộng đồng Khmer vùng châu thổ”, Trưởng lão Hòa thượng Tăng Nô khẳng định.
Mỗi mùa lễ hội về, những chiếc ghe Ngo lại rẽ sóng trên sông, mang theo tiếng trống rộn rã và tiếng hò reo náo nhiệt của người dân. Trên mỗi thân ghe, hình tượng linh vật, những đường nét hoa văn và đôi mắt được tạo hình công phu như dấu ấn văn hóa dân tộc Khmer được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Lễ hội Óoc Om Bóc - Đua ghe Ngo TP. Cần Thơ năm 2026 sẽ diễn ra trong hai ngày 23 và 24/11, trên dòng Maspéro, phường Sóc Trăng, TP. Cần Thơ.
Việc đều đặn tổ chức giải đua ghe Ngo thể hiện sự quan tâm của Đảng, Nhà nước đối với đời sống vật chất và tinh thần của đồng bào Khmer.
Điều này cũng góp phần tạo điều kiện để các giá trị văn hóa đẹp được phát huy trong đời sống ngày nay.
