Theo các già làng và thầy mo, Lễ hội Xăng Khan đã tồn tại từ rất lâu đời, khi đất trời còn hoang sơ thì Xăng Khan đã hiện hữu trong đời sống cộng đồng người Thái. Lễ hội gắn chặt với lịch sử hình thành bản làng và sự phát triển của đồng bào Thái ở xứ Nghệ.
Xăng Khan là một nghi lễ tín ngưỡng dân gian đặc sắc của đồng bào dân tộc Thái ở miền Tây Nghệ An. Điểm độc đáo của Lễ Xăng Khan nằm ở ý nghĩa cúng tổ sư nghề mo. Người Thái gọi những người hành lễ là Mo Môn. Lễ Xăng Khan được tổ chức nhằm tạ ơn Phi Môn, tức tổ nghề mo, cùng các vị thần linh đã phù trợ trong quá trình hành nghề. Trong mỗi bài cúng, các Mo Môn đều kết thúc bằng lời cảm tạ “xang thu xang khan”, thể hiện sự tri ân sâu sắc đối với tiền nhân.
Không gian hành lễ được tổ chức trang trọng và công phu. Trung tâm của lễ hội là cây hoa thờ, gọi là “xặng tàng”. Trên cây hoa trang trí hình chim muông, con vật và đồ sinh hoạt. Cây hoa thờ được xem là biểu trưng linh thiêng nhất của Lễ Xăng Khan. Theo quan niệm của đồng bào Thái, không có cây xặng tàng, thì chưa thể gọi là Lễ Xăng Khan đúng nghĩa.
Giá trị độc đáo của Lễ Xăng Khan còn nằm ở kho tàng tri thức dân gian. Những bài cúng của thầy mo là các trường ca, sử thi bằng văn vần.Bên cạnh cây hoa thờ là hệ thống đồ thờ cúng phong phú. Mâm lễ có trầu cau, rượu, gạo, trứng, kiếm thiêng và các vật phẩm mang ý nghĩa tâm linh. Ngoài ra còn có các “cúp hụm”, là những chiếc dù vải nhiều màu sắc. Các vật phẩm này thể hiện thế giới quan và nhân sinh quan của đồng bào Thái, nơi con người, thiên nhiên và thần linh luôn gắn bó chặt chẽ.
Lễ Xăng Khan còn đặc biệt ở hệ thống nghi lễ và diễn xướng dân gian phong phú. Lễ hội gồm nhiều nghi thức nối tiếp nhau. Sau mỗi nghi thức là các trò diễn minh họa. Các điệu múa, lời hát mô phỏng lại hành vi của thần linh và vòng đời con người. Trong lễ hội vang lên tiếng cồng chiêng, boong bu, tiếng khèn hòa cùng những làn điệu dân ca truyền thống.
Giá trị độc đáo của Lễ Xăng Khan còn nằm ở kho tàng tri thức dân gian. Những bài cúng của thầy mo là các trường ca, sử thi bằng văn vần. Nội dung kể về thuở khai bản lập làng, về tổ tiên và các Anh hùng của đồng bào Thái. Đây là những tư liệu quý giá cho việc nghiên cứu lịch sử và văn hóa DTTS.
Trung tâm của lễ hội là cây hoa thờ, gọi là “xặng tàng”Trải qua nhiều năm, Lễ Xăng Khan vẫn giữ vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần của đồng bào Thái ở Nghệ An. Năm 2017, Lễ Xăng Khan được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Qua đó, góp phần quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị bản sắc văn hóa và làm giàu đời sống tinh thần cho đồng bào Thái nơi miền núi xứ Nghệ.
