Bên kia biên giới, vẫn còn những người lính chưa trở về:Khoa học "chỉ đường" nối lại những cuộc chia ly (Bài cuối)
Có những cuộc tìm kiếm phải dừng lại vì nhân chứng cuối cùng đã qua đời. Có những cánh rừng không còn trên bản đồ. Có những địa danh đã đổi tên. Khi ký ức của con người đi đến giới hạn, khoa học đã "chỉ đường" nối lại những cuộc chia ly.
Lời tòa soạn
Hơn nửa thế kỷ sau chiến tranh, trên đất nước Lào và Campuchia vẫn còn nhiều quân tình nguyện, chuyên gia Việt Nam, trong đó một số lượng đáng kể người Nghệ An chưa được tìm thấy. Ở quê nhà xứ Nghệ, những người mẹ, người vợ, người em và cả những thế hệ sinh sau chiến tranh vẫn lặng lẽ chờ một ngày người thân được gọi đúng tên và trở về.
Loạt bài “Bên kia biên giới, vẫn còn những người lính chưa trở về” ghi lại những cuộc kiếm tìm chưa có điểm dừng ấy - từ nỗi chờ của các gia đình, hành trình quy tập giữa những cánh rừng, đến hy vọng mà khoa học đang mở ra trong công cuộc xác định danh tính liệt sĩ.
Khi kí ức không còn đủ để chỉ đường
Trong kí ức của những thành viên đội quy tập hài cốt liệt sĩ trên đất Campuchia, Lào, những tháng ngày quy tập là những khoảnh khắc nhìn thấy những nấm mồ chưa rõ thông tin.
Các anh Lã Phú Huy và Lê Văn Thế kể lại: Mỗi một phần mộ vô danh được mở theo đúng quy trình. Bên trong, không có tên, không có di vật, chỉ còn những mẩu xương đã nằm yên dưới lòng đất hơn nửa thế kỷ. Chúng tôi phải nhẹ nhàng lấy từng mẫu sinh phẩm, niêm phong cẩn thận rồi chuyển về phòng xét nghiệm. Từ khoảnh khắc ấy, cuộc tìm kiếm những người lính không còn diễn ra giữa những cánh rừng trên đất Lào hay Campuchia, mà tiếp tục trong phòng thí nghiệm.
Đó là công việc đang diễn ra tại nhiều cánh rừng, dốc núi, nương rẫy… trên đất bạn Lào, Campuchia, khi công tác tìm kiếm hài cốt liệt sĩ bước vào giai đoạn khó khăn nhất kể từ sau chiến tranh.
Nếu như nhiều năm trước, lực lượng quy tập còn có thể dựa vào lời kể của đồng đội trực tiếp chiến đấu, trực tiếp chôn cất liệt sĩ, thì hôm nay, những nhân chứng ấy đang dần vắng bóng.
Có người đã mất, người tuổi cao, trí nhớ không còn trọn vẹn. Có những cánh rừng nơi quân tình nguyện Việt Nam từng chiến đấu, nay đã trở thành bản làng, nương rẫy hoặc rừng trồng. Những địa danh quen thuộc trong ký ức người lính đã biến mất khỏi bản đồ.
Cựu chiến binh Võ Văn Toản - người nhiều lần trở lại Campuchia tìm đồng đội Nguyễn Thanh Bình từng lặng người khi đứng giữa vùng đất ấp Boeng Kandal: "Giờ khác quá rồi..."
Một câu nói ngắn ngủi nhưng chứa đựng cả sự bất lực của ký ức trước thời gian.
Ngay cả những hồ sơ lưu trữ sau chiến tranh cũng không phải lúc nào đủ thông tin. Nhiều giấy báo tử đang chỉ ghi ngắn gọn bốn chữ: "Hy sinh tại Trung Lào", "Mặt trận Nam Lào", "Campuchia"... mà không có tọa độ, sơ đồ hay vị trí an táng ban đầu.
Nhiều tài liệu được lập trong điều kiện chiến tranh ác liệt nên thông tin chưa đầy đủ. Qua nhiều lần bàn giao, lưu trữ và chỉnh lý, một số hồ sơ không còn đủ dữ liệu để xác định chính xác nơi liệt sĩ yên nghỉ.
Từ năm 2001 đến nay, lực lượng chức năng đã tìm kiếm, quy tập được 2.027/2.277 hài cốt liệt sĩ trên cả nước tại Campuchia.
Thượng tá, Đội trưởng Đội quy tập hài cốt liệt sĩ K90 (Quân khu 9) Lã Phú Huy
Với lực lượng quy tập hôm nay, từng dòng chữ ngắn ngủi ấy, đôi khi là tất cả những gì còn lại để bắt đầu một cuộc tìm kiếm.
Theo Ban Chỉ đạo 515 tỉnh Nghệ An, trong các cuộc kháng chiến và làm nhiệm vụ quốc tế, toàn tỉnh có 45.016 liệt sĩ hy sinh. Riêng hơn 14.000 quân tình nguyện và chuyên gia Việt Nam được xác định hy sinh, chôn cất ban đầu tại Thủ đô Viêng Chăn và 2 tỉnh Xiêng Khoảng, Xaysổmboun (Lào).
Những con số ấy không chỉ phản ánh quy mô của công việc, mà còn là cuộc chia ly vẫn chưa thể khép lại của biết bao gia đình. Và khi ký ức của con người đã đi đến giới hạn, một cánh cửa khác được mở ra. Đó là khoa học.
ADN đang từng bước trả lại tên cho người lính
Nếu trước đây, mỗi cuộc tìm kiếm bắt đầu từ ký ức của đồng đội, thì hôm nay, nhiều cuộc tìm kiếm có thể bắt đầu từ một mẫu ADN..
Đó cũng là mục tiêu của "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện nhiệm vụ tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin" đang được triển khai trên phạm vi cả nước.
Tại Nghệ An, cùng với việc tiếp tục tìm kiếm hài cốt liệt sĩ trên đất Lào đang được đẩy mạnh, địa phương cũng đang đồng thời thực hiện một nhiệm vụ chưa từng có tiền lệ: lấy mẫu sinh phẩm các phần mộ liệt sĩ chưa xác định danh tính để giám định ADN.
Chúng tôi không nắm rõ số liệt sĩ của tỉnh Nghệ An hy sinh trên đất Campuchia. Lâu nay, có hồ sơ đầy đủ thì chi trả chế độ, có thân nhân cần xác nhận giấy tờ thì sở thực hiện theo quy định.
Trưởng phòng Người có công, Sở Nội vụ Nghệ An Trần Duy Thành
Đây không đơn thuần là công việc chuyên môn. Mỗi phần mộ được khai quật đều phải thực hiện theo quy trình nghiêm ngặt. Mẫu sinh phẩm được thu thập, bảo quản, mã hóa và bàn giao theo quy định; toàn bộ thông tin được số hóa để kết nối với cơ sở dữ liệu liệt sĩ trên phạm vi cả nước.
Nghĩa trang Liệt sĩ Nghi Lộc được lựa chọn làm nơi triển khai thí điểm. Qua đó, Ban Chỉ đạo tỉnh rút kinh nghiệm để mở rộng trên toàn địa bàn.
Đến nay, Nghệ An đã triển khai lấy mẫu tại 5 trong tổng số 32 nghĩa trang đủ điều kiện. Trong 301 phần mộ được khai quật, đã lấy được mẫu của 229 mộ, đạt tỷ lệ hơn 76%.
Từ ngày 1/7/2026, việc lấy mẫu tiếp tục được triển khai tại Nghĩa trang Liệt sĩ Đô Lương. Mục tiêu của tỉnh là hoàn thành việc lấy mẫu đối với toàn bộ 2.333 phần mộ chưa xác định danh tính trước tháng 10/2026.
Song song với đó, công tác tìm kiếm ngoài thực địa vẫn không dừng lại. Mùa khô 2025 - 2026, lực lượng quy tập của Nghệ An đã tìm kiếm, cất bốc được 80 hài cốt liệt sĩ quân tình nguyện và chuyên gia Việt Nam hy sinh tại Lào, đưa về nước tổ chức lễ truy điệu và an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Nghi Lộc.
Theo ông Phùng Thành Vinh, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nghệ An, Trưởng Ban Chỉ đạo 515, tỉnh đang tiếp tục đẩy mạnh việc lấy mẫu sinh phẩm, hoàn thiện cơ sở dữ liệu ADN, đồng thời huy động sự tham gia của các cấp, ngành, cựu chiến binh, thân nhân liệt sĩ và nhân dân trong việc cung cấp thông tin về nơi an táng liệt sĩ, tạo thêm những mảnh ghép phục vụ công tác tìm kiếm và xác định danh tính.
Các cán bộ làm công tác xác định danh tính đều hiểu, ADN không thay thế ký ức. ADN đang tiếp nối hành trình mà ký ức của con người không còn đủ sức đi tiếp.
Hơn nửa thế kỷ trước, nhiều người lính ra đi không kịp để lại một bức ảnh. Có người chỉ còn một cái tên trong giấy báo tử. Có người ngay cả cái tên ấy cũng thất lạc giữa những phần mộ vô danh. Hôm nay, từ những cánh rừng trên đất Lào, Campuchia đến phòng xét nghiệm ADN, hành trình đi tìm họ vẫn đang tiếp diễn.
Một mẫu sinh phẩm được giải mã, một dữ liệu được đối chiếu, một phần mộ được gọi đúng tên. Đó không chỉ là thành công của khoa học. Đó là khoảnh khắc một người lính được trở về với tên tuổi của mình.
Và cũng là lúc, một gia đình có thể khép lại cuộc chờ đợi kéo dài hơn nửa thế kỷ.
