Bếp làng Bờ Đậu giữ trọn hương vị quê hương
Thái Nguyên không chỉ nổi tiếng với chè Tân Cương thơm ngon, mà còn được biết đến là “thủ phủ bánh chưng” Bờ Đậu - một biểu tượng ẩm thực gắn với văn hóa và sinh kế của một làng nghề nổi lên từ thập niên 1960.
Hơn nửa thế kỷ giữ nghề truyền thống
Làng nghề bánh chưng Bờ Đậu thuộc xã Cổ Lũng, huyện Phú Lương trước đây, nay là xã Vô Tranh, cách trung tâm tỉnh Thái Nguyên 8 km.
Theo câu chuyện được người dân địa phương lưu giữ, nghề làm bánh chưng Bờ Đậu nổi lên từ thập niên 1960, do cụ Nguyễn Thị Đấng, người được coi là tổ nghề khởi xướng. Khi ấy, cụ mở một quán nhỏ dưới tán cây phượng ở xóm Bờ Đậu, xã Cổ Lũng, bán bánh chưng tự tay gói để nuôi gia đình.
Từng bước, những miếng bánh chưng xanh của cụ Đấng trở nên nức tiếng, một đồn mười, rồi thì đồn trăm mà nổi tiếng xa gần.
Bánh chưng Bờ Đậu được làm từ gạo nếp đặc sản vừa dẻo vừa thơm của núi rừng Định Hóa. Gạo nếp sau khi loại bỏ những hạt có đầu đen được vo sạch, rồi ngâm trong nước vài tiếng thì vớt ra để ráo và trộn thêm chút muối.
Lá dong gói bánh là lá dong nếp dày, bản rộng, màu xanh. Đậu xanh làm nhân bánh phải là loại có lòng vàng, ngâm nước rồi đãi sạch vỏ. Bánh chưng đặc sản Thái Nguyên có phần nhân làm từ loại thịt lợn bản địa nên rất thơm ngon.
Theo những người lành nghề ở Bờ Đậu, bánh chưng nơi đây chỉ gói bằng tay để có thể điều chỉnh chiếc bánh thật chặt, vuông đều 8 cạnh. Bánh chưng Bờ Đậu được tiếng là đẹp mắt, vuông thành sắc cạnh, không bị méo mó hay căng phồng, nứt vỡ.
Sau khi gói xong, bánh được ngâm trong nước khoảng 30 phút rồi đặt vào những nồi cỡ lớn để luộc từ 8 đến 10 giờ. Trong quá trình luộc nếu nước cạn thì phải đổ thêm để bánh chín đều.
Ở Bờ Đậu, người dân còn truyền nhau câu chuyện về nguồn nước suối dùng luộc bánh thứ nước trong, mát, góp phần tạo mùi thơm đặc trưng và giữ sắc lá. Chính vì vậy, bánh chưng nơi đây khi bóc ra thường có màu xanh mướt, thơm mùi lá dong, nếp dẻo quện, nhân đỗ bùi ngậy, thịt thơm và tiêu cay nhẹ.
Chính sự chỉn chu trong từng khâu, từ chọn nguyên liệu đến cách làm truyền thống của bánh chưng Bờ Đậu, khiến món ăn dân dã này vượt lên khỏi khuôn khổ một thức quà Tết, trở thành đặc sản được tìm mua quanh năm.
Ngoài bánh chưng truyền thống, một số cơ sở còn làm thêm các dòng bánh phong phú như: Bánh lá riềng, bánh gấc, nếp cẩm… để đáp ứng thị hiếu đa dạng, nhất là vào mùa cao điểm giáp Tết khi đơn hàng tăng mạnh, cả làng nghề nhộn nhịp ngày đêm.
Mang bánh chưng Bờ Đậu đi muôn nơi
Câu chuyện về “bánh chưng Bờ Đậu” cứ thế lan xa, trở thành niềm tự hào của đất Thái Nguyên, miền quê của chè xanh và những bàn tay khéo léo. Có câu hát truyền tụng: “Bánh chưng luộc nước giếng thần/ Thơm ngon mùi vị có phần trời cho” chở theo niềm tự hào của người Bờ Đậu là vậy.
Từ vài hộ gói bánh theo mùa vụ ban đầu, Bờ Đậu dần hình thành một làng nghề chuyên sản xuất bánh chưng, trở thành nguồn sinh kế ổn định, giúp nhiều hộ dân cải thiện đời sống, vươn lên làm kinh tế từ chính giá trị văn hóa bản địa.
Địa phương cũng đã hỗ trợ quảng bá, mở rộng thị trường của thương hiệu bánh chưng Bờ Đậu. Cùng với quá trình phát triển, việc xây dựng thương hiệu cũng được chú trọng hơn. Một số cơ sở, hộ sản xuất đã tham gia chương trình đánh giá, xếp hạng sản phẩm OCOP.
Qua đó, giúp chuẩn hóa quy trình, đảm bảo yêu cầu về vệ sinh an toàn thực phẩm, được đầu tư về nhãn mác bao bì cho sản phẩm. Tiêu biểu là sản phẩm bánh chưng của Công ty TNHH Sản xuất và thương mại Hương Liên đạt chứng nhận sản phẩm OCOP 3 sao.
Bà Nguyễn Thị Thu Hương - Giám đốc Công ty TNHH Sản xuất và Thương mại Hương Liên, chia sẻ, cuối năm 2025, Công ty TNHH Sản xuất và Thương mại Hương Liên ký hợp đồng cung cấp bánh chưng các loại cho hệ thống Siêu thị GO.
Đây là bước tiến cho thấy, sản phẩm truyền thống của địa phương từng bước đáp ứng yêu cầu của thị trường hiện đại, mở ra cơ hội mở rộng đầu ra ổn định.
Trên thực tế, bánh chưng Bờ Đậu hiện nay không chỉ bán tại chợ truyền thống mà còn dần có mặt tại các cửa hàng đặc sản, điểm giới thiệu sản phẩm và kênh bán hàng trực tuyến.
Hơn nửa thế kỷ qua, từng chiếc bánh chưng nơi đây vẫn được gói ghém bằng tất cả tấm lòng, giữ trọn hương vị quê hương.
