Tảo hôn và hôn nhân cận huyết từng tồn tại dai dẳng ở nhiều vùng đồng bào DTTS, miền núi, để lại hệ lụy nặng nề cho cá nhân, gia đình và xã hội. Khi trẻ em chưa đủ trưởng thành về thể chất và tâm lý đã bước vào hôn nhân, các em buộc phải gánh vác thiên chức làm vợ, làm mẹ quá sớm, đánh mất cơ hội học tập, phát triển bản thân. Xa hơn, đó là vòng luẩn quẩn của đói nghèo, bệnh tật, suy giảm chất lượng dân số và gánh nặng an sinh xã hội.
Hướng tới mục tiêu ngăn chặn tảo hôn trong vùng đồng bào DTTS, miền núi vào năm 2025, Cao Bằng đã xác định đây không chỉ là nhiệm vụ của riêng ngành dân tộc hay giáo dục, mà là trách nhiệm chung của cả hệ thống chính trị và cộng đồng.
Những câu chuyện như của em Sùng Thị Sanh, 14 tuổi, học sinh lớp 9 Trường Phổ thông Dân tộc bán trú Tiểu học và THCS Phan Thanh, xã Khánh Xuân, vẫn là hồi chuông cảnh tỉnh. Sanh đã tận mắt chứng kiến nhiều bạn bè cùng trang lứa phải bỏ dở việc học để lấy chồng. Những lời hứa “sẽ cho đi học tiếp” nhanh chóng bị thay thế bằng sự ràng buộc, áp đặt, thậm chí cách ly các em khỏi gia đình ruột thịt.
Từ đầu năm đến nay, tỉnh Cao Bằng đã tổ chức 15 Hội thi Rung chuông vàng tuyên truyền tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống tại các trường PTDT Nội trú, PTDT Bán trú, THCS với gần 3.000 học sinh tham gia“Có bạn cuối năm muốn về thi, cô giáo còn phải cho tiền xe. Nhiều người hối hận, tiếc tuổi trẻ, nhưng lúc đó thì đã quá muộn”, Sanh chia sẻ. Đó không chỉ là sự tiếc nuối của cá nhân, mà là sự lãng phí nguồn nhân lực trẻ của xã hội.
Từ thực tế ấy, Cao Bằng xác định thay đổi nhận thức từ gốc rễ, đặc biệt là với học sinh trong độ tuổi vị thành niên, chính là giải pháp căn cơ. Hàng loạt hình thức tuyên truyền được triển khai trong nhà trường: hội thi “Rung chuông vàng”, sân khấu hóa, tư vấn sức khỏe sinh sản, hoạt động ngoại khóa tìm hiểu pháp luật về hôn nhân và gia đình… Không áp đặt khô cứng, tuyên truyền được thực hiện bằng ngôn ngữ gần gũi, sinh động, giúp học sinh hiểu rằng tảo hôn không chỉ trái luật mà còn cướp đi tương lai của chính các em.
Từ đầu năm đến nay, toàn tỉnh đã tổ chức 15 hội thi Rung chuông vàng, thu hút gần 3.000 học sinh tham gia - con số cho thấy sức lan tỏa và hiệu quả rõ rệt của cách làm này.
Thực tế tại cơ sở đã minh chứng cho sự chuyển biến tích cực. Cô giáo Mông Thị Hoan, Hiệu trưởng Trường PTDT bán trú Tiểu học và THCS Phan Thanh cho biết, dù trước đây vẫn còn tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết, nhưng nhờ kiên trì lồng ghép tuyên truyền trong sinh hoạt chào cờ, hoạt động ngoại khóa, ý thức của học sinh đã thay đổi rõ rệt. “Sau 4 năm công tác tại đây, tỷ lệ kết hôn cận huyết và kết hôn không đủ tuổi đã giảm rất nhiều”, cô Hoan khẳng định.
Cao Bằng là tỉnh miền núi, biên giới, với trên 95% dân số là đồng bào DTTS. Việc triển khai hiệu quả Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi đã tạo nền tảng quan trọng để thực hiện Đề án “Giảm thiểu tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống”.
Theo ông Nông Quốc Khôi - Phó Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Cao Bằng, công tác tuyên truyền được đổi mới mạnh mẽ cả về nội dung và phương thức. Ngoài các hoạt động trực tiếp tại thôn, bản, nhà trường, tỉnh còn tận dụng mạng xã hội, các nền tảng như YouTube, TikTok; phát hành sổ tay pháp luật, kể những câu chuyện có thật để người dân dễ tiếp cận, dễ ghi nhớ. “Mục tiêu cuối cùng là nâng cao trách nhiệm của chính quyền các cấp và sự vào cuộc quyết liệt của cộng đồng trong ngăn chặn tảo hôn”, ông Khoa nhấn mạnh.
Theo thống kê của Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Cao Bằng, dù vẫn còn một số trường hợp tảo hôn rải rác tại vùng đồng bào Mông, Dao, nhưng hiện nay không còn tình trạng hôn nhân cận huyết thống. Đây là kết quả không dễ đạt được, nhất là trong điều kiện kinh tế - xã hội còn nhiều khó khăn.
Thực tiễn cho thấy, xóa bỏ hủ tục không thể bằng mệnh lệnh hành chính hay những khẩu hiệu ngắn hạn. Đó là quá trình bền bỉ, đòi hỏi sự kiên trì, trách nhiệm và đồng thuận xã hội. Với cách làm bài bản, quyết liệt nhưng nhân văn, Cao Bằng đang từng bước tháo gỡ những “nút thắt” lâu đời, mở ra cơ hội để thế hệ trẻ được học tập, trưởng thành và tự tin viết tiếp ước mơ ngay trên chính mảnh đất quê hương mình.
