Cây “sâm trắng” Xín Mần

 “Lá bài” thoát nghèo

Cách đây chưa lâu, vùng đất Xín Mần, tỉnh Tuyên Quang vẫn chỉ quen với cây ngô, cây lúa trong canh tác và sản xuất nông nghiệp. Thế nhưng, từ khi cây củ cải trắng bén rễ trên đất này, diện mạo vùng quê nghèo đã đổi khác.

Năm 2021, thông qua sự hỗ trợ của chính quyền địa phương và định hướng từ huyện Xín Mần, tỉnh Hà Giang (cũ), xã Xín Mần bắt tay cùng Công ty TNHH Việt Nam - Misaki triển khai mô hình trồng và bao tiêu củ cải trắng xuất khẩu. Doanh nghiệp cung ứng giống, vật tư, chuyển giao kỹ thuật và cam kết thu mua sản phẩm cho nông dân. Chính sự bảo đảm đầu ra đã giúp bà con mạnh dạn thay đổi tập quán canh tác, chuyển từ cây ngô năng suất thấp sang trồng củ cải.

Ban đầu, diện tích thử nghiệm chỉ khoảng 7 ha, nhưng kết quả vượt xa mong đợi. Nhờ khí hậu mát mẻ, đất tơi xốp, củ cải Xín Mần sinh trưởng tốt, cho năng suất 50 - 60 tấn/ha. Mỗi ha trồng củ cải cho giá trị 80 - 120 triệu đồng, lợi nhuận gấp 7 - 8 lần trồng ngô. Nhiều hộ dân thoát nghèo, thậm chí có của ăn của để chỉ sau vài vụ. 

Anh Giàng Bản Quáng, thôn Quán Dín Ngài, kể: “Nhà tôi từng là hộ nghèo nhiều năm liền, trồng ngô quanh năm cũng chẳng đủ ăn. Từ ngày tham gia trồng củ cải, mỗi vụ gia đình tôi thu gần 90 triệu đồng, có tiền sửa nhà, mua xe máy, cho con ăn học”.

Nhờ hiệu quả rõ rệt, diện tích trồng củ cải được mở rộng nhanh chóng: Năm 2022 diện tích trồng đạt 13 ha, năm 2023 đạt 20 ha và hiện nay duy trì ổn định 30 - 40 ha. Mỗi hộ dân tham gia mô hình có thu nhập trung bình 50 - 70 triệu đồng/năm. Với họ, củ cải trắng giờ không chỉ là nông sản, mà là “cây làm giàu”, là “sâm trắng” của vùng cao Xín Mần.

Đằng sau thành công đó, vai trò của chính quyền địa phương rất quan trọng. Ngay từ khi triển khai, xã Xín Mần đã tổ chức tuyên truyền, vận động người dân chuyển đổi cây trồng; phối hợp với doanh nghiệp hướng dẫn kỹ thuật, kiểm tra quy trình trồng, thu hoạch, sơ chế. 

Chính quyền cũng hỗ trợ các Hợp tác xã (HTX) trong việc đăng ký mã vùng trồng, xây dựng thương hiệu và quảng bá sản phẩm. Nhờ đó, mô hình liên kết giữa doanh nghiệp - HTX - nông dân trở thành mô hình điểm về phát triển nông nghiệp hàng hóa gắn với xuất khẩu.

Đưa “sâm trắng” ra thị trường thế giới

Trong bức tranh khởi sắc của vùng biên, HTX Hạnh Mơi nổi lên như một “đầu tàu” kết nối nông dân với doanh nghiệp. Giám đốc Hoàng Văn Mơi, người tiên phong vận động bà con chuyển đổi cây trồng, vẫn nhớ rõ những ngày đầu gian nan: “Khi mới bắt đầu, nhiều hộ không dám trồng, vì sợ trồng ra không ai mua. Tôi phải đi từng nhà, giải thích có doanh nghiệp bao tiêu, có cán bộ hướng dẫn kỹ thuật... thì người dân mới tin. Củ cải vốn hợp đất Xín Mần, chỉ cần làm đúng kỹ thuật là hiệu quả kinh tế rất cao”.

Từ vài ha thử nghiệm, HTX Hạnh Mơi đã phát triển thành vùng nguyên liệu ổn định, liên kết hàng chục hộ nông dân. Bản thân ông Mơi mỗi năm trồng 2 vụ, sản lượng ước đạt 50 tấn/ha, thu nhập khoảng 250 triệu đồng/năm sau khi trừ chi phí. Không chỉ trồng, HTX còn đảm nhận khâu sơ chế, đóng gói, vận chuyển - khép kín chuỗi sản xuất để bảo đảm tiêu chuẩn xuất khẩu.

Năm 2023, lô hàng 18 tấn củ cải muối đầu tiên của HTX Hạnh Mơi phối hợp cùng Công ty TNHH Việt Nam - Misaki chính thức xuất khẩu sang Nhật Bản. Đến đầu 2024, thêm 36 tấn củ cải muối tiếp tục được “khai Xuân” sang thị trường khó tính này, và đến tháng 3/2025, tổng sản lượng xuất khẩu đã đạt hơn 72 tấn củ cải muối, tương đương 260 tấn củ cải tươi.

Anh Lục Sơn Bách, đại diện Công ty TNHH Việt Nam - Misaki - đơn vị cùng liên kết sản xuất và tiêu thụ, cho biết: “Củ cải trồng ở Xín Mần có vị ngọt, giòn, ít xơ, rất hợp khẩu vị người Nhật. Để đảm bảo chất lượng, chúng tôi mời chuyên gia Nhật Bản trực tiếp sang tập huấn kỹ thuật, giám sát từ khâu gieo trồng, chăm sóc đến sơ chế”.

Không dừng ở củ cải, Công ty TNHH Việt Nam - Misaki và HTX Hạnh Mơi còn liên kết trồng củ kiệu, gừng trâu để đa dạng hóa sản phẩm muối xuất khẩu. Sau 4 năm, các HTX đã cùng doanh nghiệp tiêu thụ hơn 540 tấn củ cải, 70 tấn củ kiệu và 120 tấn gừng trâu, với tổng giá trị trên 13 tỷ đồng.

Sự thành công của mô hình không chỉ đem lại lợi ích kinh tế mà còn mang ý nghĩa xã hội rõ nét. Người dân không còn cảnh “được mùa mất giá”, mà sản xuất theo hợp đồng, có kế hoạch, có đầu ra ổn định. Cây củ cải còn góp phần giữ chân lao động trẻ ở lại quê hương, khi thu nhập từ nông nghiệp đủ để nuôi sống và làm giàu.

Đáng chú ý, chính quyền địa phương cùng Liên minh HTX Việt Nam và Liên minh HTX tỉnh Hà Giang (trước sáp nhập) đã đồng hành chặt chẽ với mô hình. Nhiều lớp tập huấn kỹ thuật, đào tạo cán bộ HTX, hỗ trợ vốn vay ưu đãi, kết nối thị trường đã được tổ chức. Nhờ đó, sản phẩm củ cải Xín Mần đã đủ năng lực đáp ứng yêu cầu khắt khe của thị trường Nhật Bản, đồng thời từng bước xây dựng thương hiệu riêng cho sản phẩm “Củ cải trắng Xín Mần”.

Không chỉ dừng lại ở việc xuất khẩu nguyên liệu thô, các HTX đang hướng tới chế biến sâu, sản xuất các sản phẩm đặc trưng như củ cải muối truyền thống, trà củ cải, bột củ cải sấy khô, tạo giá trị gia tăng cao và mở rộng thị trường trong nước. Từ một mô hình nhỏ, “sâm trắng” Xín Mần đang dần trở thành sản phẩm đặc trưng, thế mạnh của địa phương, góp phần khẳng định vị thế nông sản vùng cao trên bản đồ xuất khẩu Việt Nam.

Tại vùng đất xa xôi Xín Mần, những thùng củ cải trắng đóng gói cẩn thận đã vượt hàng nghìn cây số để đến với bàn ăn của người Nhật. Đó không chỉ là hành trình của một nông sản, mà là hành trình của niềm tin - tin vào sự đổi thay khi nông dân, HTX, doanh nghiệp và chính quyền cùng chung một hướng.

Câu chuyện củ cải trắng Xín Mần hôm nay không chỉ là chuyện thoát nghèo, mà còn là minh chứng rằng: nếu biết chọn đúng hướng đi, nông sản vùng cao hoàn toàn có thể vươn ra thế giới bằng chính chất lượng, bản sắc và tinh thần bền bỉ của người nông dân Việt.