Chẩm chéo - Thứ gia vị không thể thiếu trong mâm cơm của người Thái
Trong vùng đồng bào DTTS và miền núi Sơn La, có một thứ đặc sản của đồng bào Thái rất độc đáo mà ai nếm rồi sẽ nhớ mãi.
Đó là món ẩm thực chẩm chéo với hương vị thơm ngon, cay nồng - thứ gia vị không thể thiếu trong các mâm cơm của đồng bào dân tộc Thái.
Nồng nàn hương vị núi rừng
Chẩm chéo có hương vị đặc trưng, do kết hợp của nhiều loại nguyên liệu khác nhau. Chẩm trong tiếng Thái có nghĩa là nước chấm, còn chéo là hỗn hợp làm từ muối hạt, tỏi, ớt, lá chanh tươi, lá mùi tàu và cả lá tỏi tươi, hạt dổi…
Đặc biệt, một nguyên liệu không thể thiếu làm nên món chấm này, là mắc khén - một loại hạt tiêu rừng của địa phương.
Để có gia vị này, tất cả các loại nguyên liệu đều được nướng qua than hoa cho đến khi dậy mùi thơm đặc trưng. Sau đó, người ta băm nhỏ, giã nhuyễn rồi trộn chung đều chúng lại với nhau, gọi là chéo. Để có bát chẩm chéo đầy đủ, chỉ cần thêm chút mắm vào, nêm nếm cho vừa ăn là được.
Đối với người dân tộc Thái, một bữa ăn ngon, là ngon từ món ăn cho đến nước chấm. Nên nếu du khách đến với Sơn La dù ăn ở nhà hàng, hay mâm cơm giản dị thường nhật của đồng bào, thì nước chấm đều được gia chủ chú trọng. Chẩm chéo là loại nước chấm đặc biệt ấy, mang đầy đủ hương vị chua, cay, mặn, ngọt…
Đáng nói là, ngoài món chéo cơ bản, đồng bào dân tộc Thái Sơn La cũng rất sáng tạo làm phong phú, đa dạng hơn cho món này, như gia giảm hay thêm các loại nguyên liệu mới như chéo tắp cáy (chéo gan gà), chéo pà (chéo cá), chéo hòm pẻn (chéo rau mùi), chéo nặm xổm (chéo nước chua)…
Những cái tên này xuất phát từ sự biến tấu của các nguyên liệu được thêm vào chéo. Nó được chế biến một cách khéo léo và được sử dụng để có thể chấm rất nhiều món ăn khác nhau, tùy theo khẩu vị của người ăn, như: Măng, xôi, rau, cá, gà luộc, thịt nướng, cơm lam...
Ẩn chứa giá trị về sức khỏe trong từng nguyên liệu
Chẩm chéo có 2 loại khô và nước, loại khô có thể bảo quản vài tháng trong lọ. Còn dạng nước thì khi sử dụng có thể đổ nước mắm vừa ngập các nguyên liệu hoặc cho thêm đường, bột mắc khén cùng một chút nước chanh, rồi dùng đũa khuấy đều là dùng được. Mỗi một loại chéo sẽ mang một hương vị riêng và được sử dụng phù hợp với từng món ăn riêng.
Chẩm chéo có lẽ hợp nhất là ăn vào mùa Đông, khi tiết trời trở lạnh, du khách ngồi ăn bên bếp lửa hồng, thưởng thức những món ăn đặc sản của đồng bào Thái. Từng ngọn rau, miếng thịt hay miếng xôi chấm vào bát gia vị thơm nồng, rồi hít hà cái vị cay cay, tê tê nơi cuống họng rồi từ từ xộc lên cánh mũi, cảm nhận hơi nóng lan tỏa từ đầu lưỡi.
Chẩm chéo được biết bao thế hệ người Thái gìn giữ, những gia vị đủ này để như một liều thuốc, đồng bào dù có ăn những thức ăn sống, tái hoặc nướng, chín tới cũng rất an toàn.
Từ món gia vị trong nhà trở thành hàng hóa
Trước đây, chẩm chéo chủ yếu được làm để dùng trong gia đình, hoặc đãi khách trong các dịp lễ, tết.
Tuy nhiên, khi du lịch cộng đồng phát triển, nhiều du khách tò mò, muốn mua mang về làm quà, người dân bắt đầu nghĩ đến việc làm chẩm chéo với số lượng nhiều hơn, đóng hộp gọn gàng, tiện lợi.
Từ đó, chẩm chéo không chỉ còn là món ăn, mà trở thành hàng hóa bản địa, gắn với sinh kế của người dân.
Một số hộ gia đình, HTX đã mạnh dạn đầu tư chế biến, chuẩn hóa nguyên liệu, giữ nghiêm ngặt cách nướng, giã, phối trộn gia vị theo đúng lối truyền thống của người Thái. Tiêu biểu có chẩm chéo của HTX Nông sản Sơn La đã được công nhận sản phẩm OCOP 3 sao.
Việc đạt chứng nhận OCOP không chỉ là tấm giấy thông hành vào thị trường, mà còn giúp nâng cao giá trị của đặc sản, tri thức bản địa của người Thái được tích lũy qua nhiều thế hệ.
Những lọ chẩm chéo nhỏ xinh đi khắp mọi miền đất nước trở thành món quà đặc sản mang dấu ấn riêng của Sơn La. Tại các bản làng làm du lịch cộng đồng, Homestay của người Thái, bát chẩm chéo luôn hiện diện trong mâm cơm đãi khách.
Đáng chú ý, đồng bào địa phương đã từng bước tiếp cận với cách làm mới trong quảng bá sản phẩm. Chẩm chéo được giới thiệu trên các nền tảng mạng xã hội như Facebook, Zalo, TikTok với Video về cách chế biến, cách ăn, cách kết hợp món.
Không ít người trẻ địa phương trở thành cầu nối, giúp sản phẩm truyền thống tiếp cận thị trường ngày càng rộng lớn, vượt ra ngoài không gian chợ phiên hay cửa hàng địa phương.
Khi chẩm chéo đã mang lại nguồn thu nhập ổn định, người dân càng có ý thức giữ gìn đặc sản truyền thống, truyền dạy cho con cháu.
Từ bếp lửa bản làng đến các gian hàng đặc sản, chẩm chéo đang kể câu chuyện không chỉ là về giữ gìn giá trị văn hóa, mà còn là câu chuyện về cách tiếp cận, tư duy thị trường để làm kinh tế của đồng bào Thái ở Sơn La trong nhịp sống hiện đại.
