Quả dại rừng trong bữa cơm của người dân Tây Nguyên
Từ một loài cây mọc hoang nơi ven suối, sườn đồi, cà đắng đã trở thành nguyên liệu quen thuộc trong bữa ăn của đồng bào Tây Nguyên. Vị đắng đặc trưng của loại quả nhỏ bé này, góp phần tạo nên nét riêng cho văn hóa ẩm thực đại ngàn.
Vị đắng đặc trưng
Đi khắp núi rừng Tây Nguyên, lữ khách dễ bắt gặp những bụi cây thân thảo cao ngang ngực, lá xanh hình mác, điểm những chùm hoa tím nhạt nhỏ xinh. Đó là cây cà đắng - loại thực phẩm dân dã đã gắn bó từ lâu với đời sống của đồng bào các dân tộc nơi đây.
Tiếng Cơ Ho gọi cà đắng là blơn prièn. Một số tài liệu cho rằng, từ xa xưa người dân Tây Nguyên đã lấy tên loại cây này để gọi ngọn thác Prenn nằm ở cửa ngõ Đà Lạt. Dù cách lý giải về tên gọi Prenn vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau, sự liên hệ giữa ngọn thác nổi tiếng và trái cà đắng vẫn là một giả thiết thú vị.
Cà đắng vốn mọc hoang bên suối, dưới thung lũng, chân núi hoặc trên các sườn đồi. Cây ra quả quanh năm. Trái nhỏ bằng đầu ngón tay, màu xanh đậm, lấm tấm đốm trắng.
Vị đắng của cà rất đặc trưng, khiến người mới ăn dễ nhăn mặt. Thế nhưng sau vị đắng ấy lại là hậu vị ngọt nhẹ, để rồi ai đã quen đều khó quên.
Theo lời các già làng, từ nhiều đời nay người Cơ Ho, Ê Đê, Mnông... đã biết hái cà đắng trong rừng về chế biến món ăn. Dần dần, họ đem giống cây này trồng quanh nhà để tiện sử dụng. So với cà rừng, cà trồng thường có quả to hơn, màu nhạt hơn và vị đắng cũng dịu hơn đôi chút.
Món ẩm thực hút thực khách
Cà đắng có thể chế biến theo nhiều cách. Đơn giản nhất là ăn sống chấm muối ớt hoặc luộc chín. Loại quả này cũng có thể kết hợp với nhiều nguyên liệu khác, để tạo thành những món ăn đậm hương vị núi rừng như cà đắng kho cá, cà đắng nấu cá suối, cà đắng om lươn ếch, cà đắng nấu da trâu hay các món canh rau rừng.
Trong đó, phổ biến nhất là món cà đắng giã muối. Món ăn kết hợp 3 vị đặc trưng của ẩm thực Tây Nguyên: Cay, đắng và mặn. Ớt xanh được giã cùng muối hột, sau đó cho cà đắng non đã đập dập vào giã nhuyễn. Hương vị cay nồng hòa cùng vị đắng đặc trưng tạo nên món chấm giản dị nhưng hấp dẫn.
Ngày trước, cà đắng giã muối thường theo chân người dân lên nương, vào rừng. Trong những thời điểm khó khăn, đây là món ăn giúp bữa cơm thêm đậm đà. Đến nay, món ăn vẫn hiện diện trên mâm cơm như một phần ký ức và văn hóa của đồng bào Tây Nguyên.
Đặc sắc hơn cả là món cà đắng nấu da trâu. Ngoài hai nguyên liệu chính, món ăn còn có lá lốt, củ nén và ớt xanh. Cà được nấu chín mềm cùng da trâu rồi tán nhuyễn.
Khi thưởng thức, thực khách cảm nhận được vị đắng của cà, vị cay của ớt, hương thơm của lá lốt cùng độ dai giòn, béo bùi của da trâu. Tất cả hòa quyện tạo nên hương vị rất riêng của đại ngàn.
Một món khác cũng được nhiều người yêu thích, là cà đắng om lươn hoặc ếch. Lươn, ếch được ướp gia vị, thêm củ nén cho dậy mùi rồi nấu cùng cà đắng. Khi cà chín mềm, người nấu tán nhuyễn để vị đắng bùi hòa vào vị ngọt của thịt. Chỉ cần thêm ít lá é là món ăn đã tròn vị.
Canh cà đắng nấu nội tạng và phèo bò cũng là món ăn quen thuộc trong nhiều gia đình. Nồi canh nóng hổi với cà đắng, phèo bò, lá é, củ nén cùng các loại rau rừng, không chỉ giúp ấm bụng trong những ngày lạnh, mà còn mang đậm hương vị núi rừng Tây Nguyên.
Khói bếp chiều và hương cà đắng
Trong một chuyến công tác đến Đưng K’Nớ, xã Đam Rông 4, tỉnh Lâm Đồng, tôi có dịp ngắm những bụi cà đắng xanh mướt trước hiên nhà của người dân. Sau cơn mưa rừng, những trái cà nhỏ xíu ẩn dưới tán lá càng thêm tươi non, lấp lánh trong nắng chiều.
Người dân nơi đây bảo rằng, hầu như nhà nào cũng trồng vài bụi cà đắng. Loại cây mộc mạc ấy không chỉ cung cấp thực phẩm cho bữa ăn hằng ngày, mà còn là một phần trong nếp sống gắn bó với đất rừng. Từ những trái cà nhỏ bé, họ có thể chế biến thành nhiều món ăn quen thuộc, nuôi dưỡng bao thế hệ người con của đại ngàn.
Chiều xuống, khói bếp bắt đầu lan nhẹ trên những mái nhà. Hương cà đắng theo làn gió quyện vào mùi đất ẩm sau mưa, tạo nên cảm giác bình yên khó tả.
Giữa không gian ấy, chợt nhận ra cà đắng không chỉ là một món ăn. Đó còn là hương vị của núi rừng Tây Nguyên, là ký ức của buôn làng và là nét văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
