Cùng nhau giữ rừng, người Kinh và người Giáy lập ngôi đền 200 năm tuổi
Vị trí dựng đền Cấm tại phường Lào Cai, tỉnh Lào Cai ngày nay vốn thuộc khu rừng cấm - một không gian tâm linh và thiêng liêng trong tâm thức của cộng đồng người Giáy.
Lịch sử đền Cấm
Tương truyền, đền Cấm trước kia là nơi nhận lệnh tác chiến và là đại bản doanh của quân đội nhà Trần trong cuộc kháng chiến chống quân xâm lược.
Để tỏ lòng thành kính và biết ơn công lao của nghĩa quân, vào thế kỷ XIX, Nhân dân cùng nhau góp sức, góp của lập nên ngôi đền thờ. Đồng thời, nơi đây cũng là nơi thờ, tôn vinh người phụ nữ dân tộc năm nào đã chữa khỏi bệnh cho quân nhân nhà Trần là bà Chúa Cấm.
Thuở xưa, tại đền Cấm, vào ngày Thìn đầu tiên của tháng Bảy âm lịch, đồng bào Giáy lại tổ chức Lễ cúng rừng (gọi là Lễ Cấm bang) để tạ ơn đại ngàn.
Đây chính là ánh hồi quang của Lễ cúng rừng - một thực hành văn hóa biểu đạt niềm tin, tri thức và minh triết dân gian trong ứng xử với môi trường tự nhiên, hướng đến rừng như một thực thể có tính thiêng, nơi thần linh ngự trị. Cũng vì thế, chữ "Cấm" ở đây bắt nguồn từ vùng rừng Cấm cổ xưa của đồng bào Giáy ở địa phương.
Di cư lên vùng biên ải, trải qua quá trình cộng cư lâu đời, đồng bào Kinh đã trân trọng, tiếp thu niềm tin ấy. Vị thần rừng của người Giáy theo thời gian đã được "bản địa hóa" trong tâm thức người Việt, trở thành một nữ thần bản cảnh.
Bà đồng tồn, cộng linh cùng chư vị tiên thánh trong thần điện tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ, cùng chung tay ban ân tứ phúc, hộ quốc an dân.
Đồng bào Kinh đã cùng đồng bào Giáy gìn giữ khu rừng, lập nên ngôi đền và lấy tên đền Cấm cho đến ngày nay.
Sự tích hợp này chính là minh chứng sống động cho tinh thần đoàn kết, hòa hợp văn hóa giữa các dân tộc anh em nơi biên thùy.
Trong ký ức dân gian, vị thần rừng đã hiển linh phù trợ cho quân đội nhà Trần trong cuộc kháng chiến chống ngoại xâm, bảo vệ bờ cõi thiêng liêng của Tổ quốc.
Các vị cao niên kể lại rằng, khi ấy có người con gái áo xanh đêm đêm thường lui tới làm thuốc, chữa bệnh cho những binh sĩ bị thương khi giao chiến với quân địch. Những bài thuốc linh diệu của người con gái áo xanh - vốn được tinh luyện từ thảo mộc và mạch nước xứ này - đã tiếp thêm sức sống, sức chiến đấu để những tráng sĩ Đông A làm nên những chiến công vệ quốc quang vinh.
Tuy nhiên, với sự khốc liệt của cuộc chiến, đã có những chiến binh nằm lại nơi biên cương viễn xứ. Lăng mộ trong khuôn viên đền chính là nơi an nghỉ của 5 vị quan binh nhà Trần. Những bậc anh hùng đã hy sinh vì nghĩa cả này chính là dấu tích tôn nghiêm của một thuở biên thùy thành chiến địa.
Với những giá trị lịch sử và tâm linh sâu sắc đó, năm 2001, đền Cấm được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cấp bằng công nhận là Di tích lịch sử Văn hóa cấp Quốc gia.
Bảo tồn, khai thác di tích để phát triển du lịch
Ông Ngô Ngọc Hà - Trưởng Ban Quản lý di tích phường Lào Cai cho biết: Trải qua nhiều thăng trầm lịch sử và nhiều lần trùng tu, gần đây nhất là cuộc đại trùng tu vào năm 2025, đền Cấm hôm nay có diện mạo khang trang, bề thế, kiên cố với những vật liệu hiện đại nhưng vẫn bảo lưu trọn vẹn phong cách kiến trúc và mỹ thuật cổ truyền.
Ngôi đền tọa lạc nơi có phong thủy tuyệt đẹp, "sơn thủy hữu tình": Lưng đền dựa vững chãi vào núi cao, mặt đền hướng ra hồ nước xanh phẳng lặng, tạo nên một không gian thanh tịnh, thư thái.
Theo chia sẻ của ông Ngô Ngọc Hà: Đền Cấm được kiến trúc theo hình chữ Đinh (丁) gồm: Tiền tế, Hậu cung, hai bên Tả vu và Hữu vu. Sức sống của đền Cấm không chỉ nằm ở những pho tượng hay mái ngói rêu phong, mà nằm trong tâm thức đời sống tinh thần của người dân Lào Cai qua các mùa lễ hội.
"Vào ngày Thìn đầu tiên của tháng Bảy âm lịch hàng năm, tại Đền Cấm lại trang trọng diễn ra Lễ Cấm bang và Lễ giỗ năm vị quan binh nhà Trần. Đây là ngày hội lớn, thu hút đông đảo Nhân dân địa phương và du khách thập phương về trẩy hội…”, ông Hà thông tin thêm.
Là địa phương có nhiều di tích lịch sử, văn hóa, thắng cảnh… thời gian qua, tỉnh Lào Cai đã và đang tập trung phát triển du lịch tâm linh với các địa danh như: Đền Thượng, đền Mẫu, đền Quan, chùa Cam Lộ…
Đến với Di tích Lịch sử Văn hóa Quốc gia đền Cấm, du khách được hiểu hơn về gắn kết cộng đồng trên nền tảng khoan hòa, tương kính, tôn trọng sự đa dạng văn hóa giữa các dân tộc. Đồng thời, thêm tự hào về truyền thống dân tộc; tiếp thu thêm những giá trị nhân văn sâu sắc của đất và người Lào Cai.
