Điểm đặc biệt trong nghề dệt của người Lào ở Điện Biên
Dưới những nếp nhà sàn ở bản Na Sang, xã Núa Ngam, tỉnh Điện Biên, tiếng khung cửi vẫn đều đặn vang lên. Qua đôi bàn tay phụ nữ dân tộc Lào, sợi bông hóa thành những tấm thổ cẩm nhiều màu sắc gắn với câu chuyện văn hóa của cộng đồng nơi đây.
Hoa văn được tạo ngay trên khung cửi
Dưới gầm những nếp nhà sàn ở Na Sang, khung cửi, chum chàm và các cuộn sợi nhiều màu được sắp đặt ngay ngắn. Tiếng thoi va vào khung gỗ trở thành âm thanh quen thuộc của bản làng.
Bên khung cửi, người phụ nữ liên tục đưa thoi, nâng sợi, ghì chặt từng đường dệt. Trên mặt vải dần hiện lên hoa lá, chim muông, con voi và những hình ảnh gắn với núi rừng, sông suối. Mỗi họa tiết vừa để trang trí, vừa gửi gắm ước vọng no đủ, bình yên.
Điểm đặc biệt của nghề dệt người Lào là hoa văn được tạo trực tiếp trong quá trình dệt, thay vì vẽ sáp hoặc thêu lên nền vải. Người thợ phải tính trước vị trí, màu sắc và cách đan kết sợi trong từng lần đưa thoi. Một hàng sợi không đều có thể làm lệch hoa văn. Sau mỗi đường nét là kinh nghiệm được tích lũy, trao truyền qua nhiều thế hệ.
Để làm nên tấm thổ cẩm, người phụ nữ phải trải qua nhiều công đoạn: trồng bông, thu hoạch, tách hạt, bật bông, se sợi, nhuộm chàm, mắc sợi rồi mới dệt. Trẻ nhỏ làm quen với nghề từ việc phụ bà, phụ mẹ quay sợi, mắc khung; sau đó tập dệt vải trơn rồi học những hoa văn phức tạp.
Bà Vì Thị Tích, người dân bản Na Sang, vẫn đều đặn ngồi bên khung cửi. Mùa vụ bận rộn, bà dệt vào buổi tối; khi nương đồng thảnh thơi, tiếng thoi vang từ sáng đến chiều. “Cứ lúc nào rảnh là chúng tôi dệt vải”, bà Tích cho hay.
Tấm váy, chiếc áo của người Lào không chỉ là trang phục mà còn là dấu hiệu nhận diện cộng đồng. Màu sắc, hoa văn thể hiện gu thẩm mỹ và sự khéo léo của người dệt; sản phẩm đẹp nhất thường được mặc trong lễ hội, đám cưới, ngày Tết.
Nghề dệt giúp người dân có thêm thu nhập
Trước đây, người dân Na Sang chủ yếu dệt vải để may mặc trong gia đình. Theo thời gian, thổ cẩm trở thành hàng hóa, giúp phụ nữ có thêm thu nhập lúc nông nhàn.
Tại Na Sang, Hợp tác xã Dệt thổ cẩm Lào Na Sang nhận đơn hàng và tìm đầu ra. Thành viên nhận nguyên liệu, làm sản phẩm tại nhà rồi chuyển về hợp tác xã để hoàn thiện, tiêu thụ. Ngoài váy, áo truyền thống, bà con còn làm thêm các sản phẩm khăn, túi xách, ví và đồ lưu niệm từ thổ cẩm.
Sản phẩm của hợp tác xã đã đến với khách hàng ở Hà Nội, Hòa Bình, Sa Pa và nhiều địa phương. Có đơn chỉ vài sản phẩm, cũng có đơn trị giá hàng chục triệu đồng.
Bà Lò Thị In, thành viên hợp tác xã, có thêm thu nhập khoảng 3 triệu đồng mỗi tháng từ nghề dệt. Công việc được làm tại nhà, tranh thủ sau mùa vụ. Khi bà nhận sản phẩm về dệt, con cháu cùng phụ xe sợi, nhuộm chàm, mắc khung và học nghề bằng cách quan sát, thực hành.
Bà Lò Thị In cho biết, mỗi năm bà làm hơn 30 chiếc chân váy. Khoản thu góp phần tạo động lực giữ nghề.
Giá trị của thổ cẩm nằm ở sự khác biệt, độ tinh xảo và thời gian trong từng đường dệt. Đây cũng là thách thức khi hàng thủ công khó cạnh tranh về giá với sản phẩm công nghiệp.
Nếu chỉ bó hẹp trong trang phục truyền thống, thị trường khó mở rộng; nhưng thay đổi quá xa có thể làm mất bản sắc. Người làm nghề vì thế phải giữ kỹ thuật, hoa văn cốt lõi, đồng thời tìm ứng dụng phù hợp với đời sống hiện đại.
Nối sợi nghề cho thế hệ trẻ
Điều đáng mừng là bên cạnh những người lớn tuổi, một số phụ nữ trẻ ở Na Sang đã trở lại với khung cửi. Tại Hợp tác xã Dệt thổ cẩm Lào Na Sang, chị Lò Thị Lâm tranh thủ thời gian nông nhàn học mắc sợi, dệt vải trơn rồi tiếp cận những hoa văn khó hơn. Việc học không diễn ra trong lớp mà ngay bên khung dệt, dưới sự chỉ dẫn của các bà, các mẹ.
Sự có mặt của người trẻ mang ý nghĩa quyết định. Một nghề truyền thống chỉ thực sự được bảo tồn khi có người kế tục, sản phẩm được sử dụng và người làm nghề có thu nhập. Nếu khung cửi chỉ được dựng lên trong những dịp trình diễn, tiếng thoi dù còn vang cũng khó trở thành một phần sống động của bản làng.
Năm 2025, ba nghệ nhân ở Na Sang đại diện tỉnh Điện Biên tham dự hội thi kỹ năng nghề dệt thổ cẩm truyền thống tại huyện Giang Thành, thành phố Phổ Nhĩ, tỉnh Vân Nam, Trung Quốc. Hội thi quy tụ 32 đội đến từ Việt Nam, Lào và Trung Quốc. Đội Điện Biên giành giải Nhì, qua đó khẳng định tay nghề và giá trị văn hóa của thổ cẩm dân tộc Lào.
Giải thưởng mở thêm cơ hội quảng bá, nhưng chưa thể tự giải quyết những khó khăn về vốn, đầu ra và sức mua. Để nghề sống bền, sản phẩm cần được kết nối chặt hơn với thị trường và du lịch.
Du khách đến Na Sang có thể không chỉ mua một chiếc khăn hay chiếc túi, mà còn tìm hiểu cách xe sợi, nhuộm chàm, ngồi thử bên khung cửi và nghe câu chuyện phía sau từng hoa văn.
