Các nghệ nhân người Gié Triêng ở làng Đăk Răng, xã Dục Nông chế tác sáo đinh tút. (Ảnh: Ngọc Chí)Qua bao đời nay, người Gié Triêng vẫn lưu giữ nhiều vốn văn hóa quý, trong đó có âm nhạc truyền thống. Nhạc cụ của người Gié Triêng khá đa dạng, ngoài cồng chiêng giống như các dân tộc khác, thì họ còn có các loại nhạc cụ truyền thống được chế tác từ các loại vật liệu tre, nứa, cây rừng có sẵn trong tự nhiên, như: Trống H’gơr; sáo đinh tút; đàn gor, ta lun, ta lẹh, ong eng...
Đặc biệt, sáo đinh tút là loại nhạc cụ không thể thiếu trong đời sống sinh hoạt hàng ngày, trong lao động sản xuất và nhất là vào dịp Xuân về.
Khi biễu diễn sáo đinh tút, 6 người đàn ông đứng hàng dọc nối tiếp nhau. (Ảnh: Ngọc Chí)Già A Quá, làng Đăk Răng, xã Dục Nông chia sẻ: Truyền thuyết của sáo đinh tút là ngày xưa có một gia đình, bố mẹ đi làm rẫy và 6 người con gái ở nhà quây quanh bên bếp lửa để sưởi ấm. Trong lúc sưởi ấm thì củi tắt, những cô con gái lấy ống nứa thổi để củi đỏ lại, mỗi người có một cách thổi và từ đó phát ra âm thanh, 6 người cầm 6 ống và họ thổi thành bài đinh tút.
Theo tiếng Gié Triêng, “đinh” có nghĩa là ống, “tút” có nghĩa là âm thanh hoặc giai điệu. Đinh tút là ống phát ra âm thanh, giai điệu. Sáo đinh tút của người Gié Triêng khi trình diễn có 12 tiết mục, như: Con chim hoang, dế mèn, cú mèo và nhiều bài khác mô tả về các loài chim.
Muốn thổi sáo đinh tút hay, đòi hỏi phải có sức khỏe, có kỹ thuật. (Ảnh: Ngọc Chí)Theo già A Quá, sáo đinh tút trước đây thường thì người nữ biễu diễn, nhưng theo thời gian hiện nay sáo đinh tút lại do nam giới biễu diễn và điều đặc biệt là họ mặc trang phục của nữ.
Khi biễu diễn sáo đinh tút, 6 người đàn ông đứng hàng dọc nối tiếp nhau, phân biệt từ ống dài nhất đến ống ngắn nhất. Người thổi ống ngắn nhất đi cuối cùng và cũng là người điều khiển nhịp độ của bài nhanh hay chậm.
Người biễu diễn tay trái cầm đinh tút, tay phải ép sát vào ngực, tạo nên tư thế của thân hình nghiêng xuống với mặt đất. Tất cả lắc lư theo nhịp, tiến ngược chiều kim đồng hồ thành vòng cung. Múa và âm thanh, nhịp điệu kết hợp với nhau một cách hài hòa đến lạ thường.
Người biễu diễn tay trái cầm đinh tút, tay phải ép sát vào ngực, tạo nên tư thế của thân hình nghiêng xuống với mặt đất và lắc lư theo nhịp. (Ảnh: Ngọc Chí)Anh A Luật, làng Dục Nhầy, xã Dục Nông chia sẻ: Muốn thổi đinh tút hay, đòi hỏi phải có sức khỏe, có kỹ thuật. Trong quá trình thổi đinh tút, cặp ngắn và nhỏ nhất sẽ thổi trước, kế đến là cặp trung, rồi đến cặp dài nhất, khi tất cả cùng hòa âm với nhau, phối hợp những điệu múa sẽ tạo nên một giai điệu âm thanh nhịp nhàng.
Khác với khi biểu diễn các loại nhạc cụ như cồng chiêng, ting ning, klông pút... nghệ nhân thường đóng khố, còn khi diễn tấu đinh tút, nghệ nhân nhất định phải choàng tấm thổ cẩm kín từ vai xuống gót chân, tay trái giấu trong áo, tay phải cầm đinh tút để thổi.
Sáo đinh tút gắn với các lễ hội của người Gié Triêng diễn ra vào mùa Xuân. (Ảnh: Ngọc Chí)Già Brôl Vẻ, làng Đăk Răng, xã Dục Nông cho biết: Cũng như các nhạc cụ khác có nguồn gốc từ thiên nhiên, từ lao động, sản xuất, sáo đinh tút có vị trí đặc biệt trong đời sống của người Gié Triêng. Đặc biệt hơn, nó gắn với các lễ hội mùa Xuân. Khi tiếng sáo đinh tút nổi lên, cũng là lúc Xuân về, cây cối đâm chồi, nảy lộc.
Giữa nhịp sống hiện đại, tiếng sáo đinh tút vẫn vang vọng như một lời khẳng định về sức sống mãnh liệt của bản sắc văn hóa dân tộc. Mỗi khi nghe tiếng sáo đinh tút ngân nga, ta như thấy cả một mùa Xuân Tây Nguyên tràn trề nhựa sống, thấy nụ cười hồn hậu của người Gié Triêng và thấy linh hồn của đại ngàn đang thức giấc...
