Một trong những nét độc đáo làm nên giá trị của nghệ thuật trang trí hoa văn trên trang phục Dao đỏ là kỹ thuật thêu không cần khung. (Ảnh: Thế Toàn)Trong dòng chảy phát triển và hội nhập hôm nay, không ít giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào DTTS đang đứng trước nguy cơ mai một. Nhưng ở Bản Cuôn 2, nghệ thuật làm và trang trí trang phục truyền thống của người Dao đỏ vẫn hiện hữu như mạch nguồn bền bỉ trong đời sống cộng đồng. Những hoa văn thêu trên tấm vải không chỉ để làm đẹp, mà còn là cách lưu giữ ký ức, lịch sử và bản sắc dân tộc qua bao thế hệ.
Trang phục truyền thống của phụ nữ Dao đỏ là kết tinh của tri thức dân gian và lao động thủ công bền bỉ. Từ sợi lanh, sợi bông thô mộc, người phụ nữ trải qua bao công đoạn tỉ mỉ: se sợi, dệt vải, nhuộm chàm, thêu hoa văn, đính hạt, đính bạc… để hoàn thiện một bộ trang phục. Có những bộ lễ phục làm suốt nhiều tháng trời, đòi hỏi sự kiên trì và đôi tay khéo léo, bởi từng chi tiết đều tuân theo những quy chuẩn được truyền lại từ đời này sang đời khác.
Năm 2018, nghệ thuật trang trí hoa văn trên trang phục truyền thống của người Dao đỏ được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự ghi nhận ấy không chỉ khẳng định giá trị đặc sắc của di sản, mà còn đặt ra trách nhiệm gìn giữ và phát huy trong bối cảnh mới.
Chị Triệu Thị Đường, người Dao đỏ ở Bản Cuôn 2, chia sẻ rằng, làm trang phục truyền thống không đơn thuần là việc thủ công, mà là cách giữ nếp sống, giữ đạo lý của dân tộc.
“Từ nhỏ, chúng tôi đã được các bà, các mẹ dạy cách thêu thùa. Mỗi hoa văn đều có ý nghĩa riêng, gắn với tổ tiên và phong tục. Nếu không học, không làm thì sau này con cháu sẽ quên mất”, chị Đường tâm sự.
Một nét độc đáo làm nên giá trị của nghệ thuật trang trí hoa văn Dao đỏ chính là kỹ thuật thêu không cần khung. Người phụ nữ có thể tranh thủ thêu khi nghỉ tay trên nương, hay trong gian nhà sàn ấm lửa. Đặc biệt, kỹ thuật thêu mặt trái nhưng hoa văn hiện rõ ở mặt phải đòi hỏi người thêu phải ghi nhớ toàn bộ bố cục trong đầu. Mỗi mũi kim đều phải chính xác, đều tay.
“Khi thêu, không được vội. Phải nhớ hoa văn, nhớ từng đường chỉ. Nếu sai là phải tháo ra làm lại”, chị Đường nói.
Hoa văn trên trang phục Dao đỏ mang tính biểu tượng cao: hình cây cỏ, sóng nước, ngôi sao, tam giác… phản ánh mối gắn bó giữa con người với thiên nhiên, gửi gắm quan niệm về vũ trụ và tín ngưỡng dân gian. Ẩn trong từng đường chỉ là ước vọng về cuộc sống ấm no, mùa màng tốt tươi, gia đình hạnh phúc.
Tại Bản Cuôn 2, di sản không nằm yên trong ký ức, mà được trao truyền qua những việc làm cụ thể. Câu lạc bộ thêu của phụ nữ Dao đỏ duy trì sinh hoạt thường xuyên với hơn 20 hội viên. Các nghệ nhân lớn tuổi trực tiếp truyền dạy kỹ thuật thêu, cách ghi nhớ hoa văn, giải thích ý nghĩa từng họa tiết cho lớp trẻ. Nhờ vậy, di sản được gìn giữ tự nhiên trong đời sống thường ngày.
Chị Triệu Thị Lê, một hội viên trẻ của câu lạc bộ thêu Bản Cuộn 2 bộc bạch: “Trước đây, tôi chỉ mặc trang phục truyền thống vào lễ tết. Khi tham gia câu lạc bộ, tôi hiểu thêm ý nghĩa của hoa văn, học được cách thêu. Giờ tôi có thể tự làm trang phục cho mình và thấy rất tự hào”.
Trang phục truyền thống được người Dao đỏ sử dụng thương xuyên trong sinh hoạt, sản xuất. (Ảnh: Thế Toàn)Trang phục Dao đỏ gồm hai loại chính: Thường phục và lễ phục. Thường phục có gam màu trầm, ít hoa văn, phù hợp lao động sản xuất. Lễ phục lại rực rỡ sắc đỏ, trang trí cầu kỳ với họa tiết truyền thống và phụ kiện bạc, thể hiện sự trang trọng trong nghi lễ, cưới hỏi. Những bộ lễ phục không chỉ là quần áo, mà còn là biểu tượng văn hóa, thể hiện vị thế của người phụ nữ trong cộng đồng.
Song hành với bảo tồn, địa phương định hướng gắn di sản với phát triển sinh kế. Theo bà Hoàng Thị Phương Dung, Phó Chủ tịch UBND xã Chợ Đồn, xã khuyến khích các xóm bản bảo tồn trang phục truyền thống gắn với phát triển du lịch cộng đồng, tạo ra sản phẩm thủ công mang bản sắc dân tộc, qua đó vừa giữ gìn văn hóa vừa nâng cao thu nhập cho người dân.
Giữa nhịp sống hiện đại nhiều đổi thay, những người phụ nữ Dao đỏ ở Bản Cuôn 2 vẫn lặng lẽ “giữ lửa”. Từng mũi thêu cần mẫn là nhịp cầu nối quá khứ với hiện tại, truyền thống với phát triển. Và trong sắc đỏ ấm nồng của những bộ lễ phục ngày xuân, câu chuyện về cội nguồn, bản sắc và khát vọng vươn lên của cộng đồng Dao đỏ vẫn được kể tiếp – bền bỉ, sâu lắng giữa đất trời đang vào hội.
